Blaasontsteking is een ontsteking van de blaas, meestal veroorzaakt door een bacteriële infectie. Het is de meest voorkomende vormvan urineweginfectie en een van de meest voorkomende redenen voor een bezoek aan de arts, vooral bij vrouwen.
De klassieke klinische symptomen zijn onder meer: een frequente en dringende drang om te plassen (pollakisurie en urgentie), een branderig gevoel bij het plassen (dysurie), pijn of een zwaar gevoel in de onderbuik (boven het schaambeen), troebele, donkere of onaangenaam ruikende urine, en soms zichtbaar bloed in de urine (macroscopische hematurie). De algemene toestand blijft doorgaans onveranderd, zonder koorts bij eenvoudige blaasontsteking. Volgens Santé Publique France krijgt ongeveer één op de twee vrouwen in de loop van haar leven minstens één keer last van een blaasontsteking. Dat vrouwen hier veel vaker last van hebben, is te verklaren door de anatomie: een korte urinebuis (3 tot 4 cm), de nabijheid van de darmflora en hormonale factoren. Bij elke combinatie van urinewegsymptomen en koorts moet aan pyelonefritis worden gedacht en is een snelle consultatie aangewezen.
Blaasontsteking is in de overgrote meerderheid van de gevallen bacterieel van oorsprong en ontstaat doordat bacteriën vanuit de darmflora naar de blaas migreren. Er kunnen verschillende bevorderende factoren worden aangewezen.
De meest voorkomende ziekteverwekker is Escherichia coli (aanwezig in 70 tot 90 % van de eenvoudige blaasontstekingen, volgens bronnen van de Société de Pathologie Infectieuse de Langue Française). Andere bacteriën kunnen ook een rol spelen: Staphylococcus saprophyticus (vooral bij jonge vrouwen), Proteus mirabilis, Klebsiella pneumoniae en Enterococcus. Er zijn verschillende risicofactoren die het ontstaan van blaasontsteking bevorderen: seksuele betrekkingen (de zogenaamde „huwelijksreisblaasontsteking“ bij jonge vrouwen), onvolledige blaaslediging als gevolg van een verzakking, chronische constipatie of prostaathypertrofie, irriterende hygiëneproducten (vaginale douches, geparfumeerde zeep), de menopauze met urogenitale atrofie, slecht gereguleerde diabetes, urologische voorgeschiedenis, urinekatheterisatie of andere instrumentele ingrepen. Bij mannen komt blaasontsteking zelden voor en moet men bij het optreden ervan denken aan een prostaataandoening of een onderliggende urologische afwijking, wat een systematisch onderzoek rechtvaardigt.
Preventie berust op eenvoudige en aanvullende maatregelen. Deze zijn vooral belangrijk bij vrouwen die vatbaar zijn voor recidieven en bij risicopatiënten.
Van verschillende preventieve maatregelen is de doeltreffendheid aangetoond. Voldoende vochtinname: drink minstens 1,5 tot 2 liter water per dag om de urine te verdunnen en de blaas door te spoelen. Ga regelmatig naar het toilet, zonder de urine te lang op te houden, en vooral na geslachtsgemeenschap om eventueel binnengedrongen bacteriën mechanisch te verwijderen. Dagelijkse, maar niet agressieve intieme hygiëne met een intieme zeep met aangepaste pH-waarde, zonder overdrijving, waarbij men zich op het toilet altijd van voren naar achteren afdroogt. Vermijd irriterende middelen: geparfumeerde sprays, vaginale douches (te vermijden omdat ze de beschermende flora verstoren), schuimbaden, doekjes die irriterende conserveermiddelen bevatten. Geef de voorkeur aan ademend katoenen ondergoed en vermijd te strakke kleding. Behandel chronische constipatie, want die bevordert infecties door een vertraagde spijsvertering. Voor mensen die vaak last hebben van terugkerende klachten biedt het complete assortiment vanafvoerende middelen, fytotherapie en ondersteuning van de afvoer geschikte supplementen die je met de apotheker kunt bespreken.
De behandeling van blaasontsteking hangt af van de ernst, het profiel van de patiënte en de laboratoriumuitslagen. De behandeling is gebaseerd op een doktersvoorschrift en leent zich niet voor zelfmedicatie.
Voor eenvoudige acute blaasontstekingen bij jonge vrouwen zonder comorbiditeiten bevelen de huidige aanbevelingen van de HAS en de SPILF een korte antibioticabehandeling aan: fosfomycine-trometamol als eenmalige dosis als eerste keuze, of pivmecillinam gedurende 3 tot 5 dagen, afhankelijk van de klinische context. Bij blaasontstekingen met een risico op complicaties (zwangere vrouwen, ouderen, slecht gereguleerde diabetes, urologische voorgeschiedenis, terugkerende infecties) wordt de behandeling afgestemd op het antibiogram van de urinekweek en kan deze langer duren. Bij blaasontsteking bij mannen duurt de behandeling langer vanwege het risico op prostaatcomplicaties. Bij zwangerschapsblaasontsteking moet de antibioticabehandeling snel na de afname van het urinemonster worden gestart, met middelen die veilig zijn tijdens de zwangerschap (amoxicilline, fosfomycine, cefixime volgens de aanbevelingen). Aanbevolen bijkomende maatregelen in alle gevallen: overvloedige vochtinname (minstens 1,5 tot 2 liter per dag), regelmatig plassen, pijnstillers (paracetamol als eerste keuze). NSAID’s moeten in eerste instantie worden vermeden, omdat ze de ontwikkeling van pyelonefritis kunnen bevorderen. Het volledig volgen van de voorgeschreven behandeling, zelfs nadat de symptomen zijn verdwenen, is essentieel om de infectie volledig te bestrijden.
Ja, terugkerende blaasontsteking komt vaak voor, vooral bij vrouwen. Volgens medische definities is er sprake van terugkerende blaasontsteking wanneer er ten minste 4 gedocumenteerde episodes optreden binnen een periode van 12 opeenvolgende maanden.
Factoren die recidieven bevorderen zijn onder meer: familiale voorgeschiedenis, frequente geslachtsgemeenschap, menopauze met urogenitale atrofie, oestrogeentekort, diabetes, anatomische afwijkingen aan de urinewegen en onvolledige blaaslediging. De behandeling van recidieven vereist een specifieke medische evaluatie om eventuele behandelbare risicofactoren op te sporen. Er kunnen verschillende benaderingen worden besproken: versterking van hygiënische en voedingsmaatregelen, dagelijkse inname van gestandaardiseerde cranberry (met 36 mg proanthocyanidinen van type A per dag), waarvan het preventieve effect in verschillende studies is aangetoond, inname van D-mannose, lage-dosis-antibioticaprofylaxe in bepaalde situaties (onder strikte medische controle vanwege het risico op resistentie), lokale oestrogeentherapie na de menopauze in geval van urogenitale atrofie. Vaak wordt een consult bij een uroloog aanbevolen om een onderliggende oorzaak op te sporen: echografie van de urinewegen, meting van het postmictioneel residu en, afhankelijk van het geval, nader urologisch onderzoek.
Zwangerschap vormt een verhoogde risicofactor voor blaasontsteking en vereist bijzondere waakzaamheid. Elke urineweginfectie bij zwangere vrouwen wordt volgens de HAS als een risicosituatie beschouwd.
Verschillende fysiologische mechanismen bevorderen blaasontstekingen tijdens de zwangerschap. Hormonale veranderingen (met name progesteron) leiden tot een afname van de tonus van de blaas en de urineleiders, wat urinestase bevordert. De mechanische druk van de zwangere baarmoeder, vooral in het derde trimester, verstoort de blaaslediging. Het immuunsysteem is tijdens de zwangerschap fysiologisch aangepast, waardoor de vatbaarheid voor infecties toeneemt. Er kan asymptomatische bacteriurie (aanwezigheid van bacteriën zonder symptomen) optreden, die volgens de aanbevelingen systematisch moet worden opgespoord en behandeld, omdat deze het risico op het ontstaan van pyelonefritis (vaker tijdens de zwangerschap), vroeggeboorte en groeiachterstand van de foetus. Essentiële preventieve maatregelen bij zwangere vrouwen: veel drinken, regelmatig plassen, zorgvuldige intieme hygiëne, het dragen van katoenen ondergoed, regelmatige controle met urine-teststrips of een urineonderzoek. Bij elk urinewegsymptoom bij zwangere vrouwen is een snelle medische consultatie noodzakelijk en moet onmiddellijk een voor de zwangerschap geschikte antibioticabehandeling worden gestart na een bacteriologisch onderzoek.
Verschillende natuurlijke benaderingen kunnen de medische behandeling van blaasontsteking aanvullen, met name ter voorkoming van recidieven. Ze zijn echter nooit een vervanging voor een antibioticabehandeling bij een bewezen infectie.
De cranberry is het best onderzochte supplement voor deze aandoening. De proanthocyanidinen (PAC) van het type A zouden volgens verschillende klinische studies een aangetoonde werking hebben die de hechtingvan E. coli aan de blaaswanden beperkt. Gestandaardiseerde extracten met 36 mg PAC per dag verdienen de voorkeur boven cranberrysap, dat vaak gesuikerd en minder geconcentreerd is. Orale of vaginale probiotica (lactobacillusstammen, met name Lactobacillus rhamnosus GR-1 en Lactobacillus reuteri RC-14) kunnen helpen om een evenwichtige vaginale en perineale flora te herstellen, met name na een antibioticabehandeling of ter voorkoming van recidieven. Berenklauw (Arctostaphylos uva-ursi) wordt traditioneel gebruikt voor een prettig urineergevoel (beperkt gebruik: maximaal 2 weken vanwege de aanwezigheid van hydrochinon). Piloselle en goudkruid worden in de fytotherapie gebruikt om de urineafvoer te ondersteunen. D-mannose wordt steeds vaker onderzocht in het kader van de preventie van blaasontsteking door E. coli. Belangrijke voorzorgsmaatregel: overleg altijd met de apotheker of arts voordat u met een kuur begint, met name in geval van zwangerschap, borstvoeding, chronische behandeling of bijkomende aandoeningen.
Blaasontsteking is een specifieke vorm van urineweginfectie die moet worden onderscheiden van andere klinische aandoeningen. Dit onderscheid is bepalend voor de urgentie en de aard van de behandeling.
Blaasontsteking is een infectie die beperkt blijft tot de blaas, met strikt lokale symptomen: een branderig gevoel bij het plassen, drang tot plassen, frequent urineren, soms bloed in de urine en een zwaar gevoel boven het schaambeen. De algemene toestand blijft doorgaans onveranderd, zonder koorts. Pyelonefritis is een ernstigere infectie die de nier zelf aantast. Deze aandoening gaat gepaard met de symptomen van cystitis en kenmerkende algemene verschijnselen: koorts boven 38,5 °C, rillingen, eenzijdige lage rugpijn met gevoeligheid bij percussie, soms misselijkheid en braken. Het is een medisch noodgeval.Urethritis is een infectie die beperkt blijft tot de urinebuis, vaak van seksueel overdraagbare oorsprong (chlamydia, gonokokken), en uit zich vooral in urineverlies en een branderig gevoel bij het plassen, zonder uitgesproken drukgevoel in de blaas. Prostatitis bij mannen gaat gepaard met urinewegsymptomen, koorts en diepe bekkenpijn. Een nauwkeurige medische diagnose is essentieel om het type infectie precies te identificeren en de behandeling daarop af te stemmen. Het cytobacteriologisch urineonderzoek (ECBU) en soms beeldvormend onderzoek zijn de belangrijkste onderzoeken.
Interstitiële cystitis (ook wel het pijnlijke-blaassyndroom genoemd) is een klinisch beeld dat zich onderscheidt van de klassieke bacteriële cystitis. Door dit te herkennen, worden onnodige antibioticabehandelingen voorkomen en kan een specifieke behandeling worden gestart.
Bacteriële cystitis is een acute, doorgaans kortdurende infectie die effectief wordt behandeld met een aangepaste antibioticatherapie. Het ECBU-onderzoek is positief (significante aanwezigheid van bacteriën) en de symptomen verdwijnen doorgaans binnen enkele dagen onder behandeling. Interstitiële cystitis is een chronische aandoening die wordt gekenmerkt door aanhoudende pijn en druk in de blaas en het bekken (minstens 6 maanden), zonder dat er bij de urinekweken een bacteriële infectie wordt aangetoond. De symptomen kunnen lijken op die van een blaasontsteking (plasdrang, overdag en ’s nachts vaker moeten plassen, soms meer dan 10 keer per dag), maar ze reageren niet op antibiotica. De pathofysiologie is nog niet volledig opgehelderd: aantasting van de beschermende laag van glycosaminoglycanen van de blaas, neurogene ontsteking, immuundysregulatie. De diagnose is gebaseerd op het uitsluiten van andere aandoeningen en vereist een gespecialiseerd urologisch consult, soms een cystoscopie met hydrodistensie en biopsieën. De behandeling is multimodaal en op maat: aanpassingen in het voedingspatroon (vermijden van cafeïne, zure voedingsmiddelen, citrusvruchten en chocolade, afhankelijk van de individuele gevoeligheid), specifieke orale behandelingen (pentosaanpolysulfaat, amitriptyline in lage dosering), blaasinstillaties (hyaluronzuur, chondroïtinesulfaat), soms sacrale neuromodulatie. Psychologische begeleiding is vaak nodig vanwege de chronische gevolgen voor de kwaliteit van leven.
Een medisch consult is aangewezen zodra de eerste tekenen van blaasontsteking optreden. Verschillende klinische situaties rechtvaardigen een snel of zelfs spoedeisend consult.
Een onmiddellijk medisch consult wordt aanbevolen zodra er symptomen optreden die op blaasontsteking wijzen: een branderig gevoel bij het plassen, drang om te plassen, vaker moeten plassen, bloed in de urine, een zwaar gevoel boven het schaambeen. Een spoedconsult of een telefoontje naar de behandelende arts op dezelfde dag is noodzakelijk bij: koorts hoger dan 38,5 °C, rillingen, eenzijdige lage rugpijn, aanhoudende misselijkheid en braken, verslechtering van de algemene toestand. Situaties met een bijzonder risico die altijd een snelle medische consultatie rechtvaardigen, zijn onder meer: zwangere vrouwen (elke urineweginfectie of asymptomatische bacteriurie rechtvaardigt behandeling), mannen (blaasontsteking met risico op complicaties vereist altijd behandeling), ouderen, met name bij verwardheid of atypische symptomen, slecht gereguleerde diabetici, immuungecompromitteerden, patiënten met een urologische voorgeschiedenis of bekende anatomische afwijkingen, en bij terugkerende infecties (meer dan 4 episodes per jaar). Bij ernstige symptomen (lage bloeddruk, bewustzijnsstoornissen, shock) die op sepsis wijzen, moet het alarmnummer 15 (SAMU) worden gebeld.Zelfmedicatie is uit den boze: dit kan de symptomen maskeren, de diagnose vertragen en complicaties in de hand werken, met name de ontwikkeling naar pyelonefritis of sepsis.
