Een urineweginfectie (UWI) is een veelvoorkomende aandoening die wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van ziekteverwekkende micro-organismen in de urinewegen (urinebuis, blaas, urineleiders, nieren). Volgens Santé Publique France behoort deze aandoening tot de meest voorkomende bacteriële infecties in de huisartsenpraktijk.
Het merendeel (ongeveer 80 tot 90 %) van de urineweginfecties wordt veroorzaakt door Escherichia coli, een bacterie die van nature in het spijsverteringskanaal voorkomt. Ook andere bacteriën kunnen de oorzaak zijn: Klebsiella pneumoniae, Proteus mirabilis, Staphylococcus saprophyticus en Enterococcus. Afhankelijk van de locatie worden verschillende klinische aandoeningen onderscheiden: cystitis (ontsteking van de blaas),urethritis (ontsteking van de urinebuis) en pyelonefritis (ontsteking van de nier, de ernstigste vorm). Vrouwen worden aanzienlijk vaker getroffen dan mannen vanwege de korte lengte van de vrouwelijke urinebuis (ongeveer 3 tot 4 cm tegenover 15 tot 20 cm bij de man) en de anatomische nabijheid tot de anus, waardoor de migratie van darmbacteriën naar de blaas wordt vergemakkelijkt.
De klinische verschijnselen variëren afhankelijk van de plaats van de infectie. Het onderscheid tussen een infectie van de lagere urinewegen (cystitis) en een infectie van de bovenste urinewegen (pyelonefritis) is bepalend voor de urgentie en de behandeling.
Symptomen van een blaasontsteking (lage urineweginfectie) zijn onder meer: een branderig gevoel bij het plassen (dysurie), een frequente en dringende drang om te plassen (pollakisurie, urgentie), soms troebele of stinkende urine, soms bloed in de urine (macroscopische hematurie). Er kan sprake zijn van een zwaar gevoel boven het schaambeen of ongemak in de onderbuik. De algemene toestand blijft doorgaans onveranderd, zonder koorts. De aanwezigheid van koorts hoger dan 38 °C, rillingen, eenzijdige lage rugpijn of misselijkheid en braken duidt op pyelonefritis of een gecompliceerde urineweginfectie en vereist een spoedconsult bij een arts. Bij ouderen kunnen de symptomen atypisch zijn: verwardheid, verlies van eetlust, onverklaarbare valpartijen. Elke vorm van pijn bij het plassen vereist een snelle medische beoordeling.
De diagnose van een urineweginfectie is gebaseerd op een gestructureerde klinische aanpak in combinatie met laboratoriumonderzoek. Een medisch consult is essentieel om de verschillende vormen te onderscheiden en de behandeling te sturen.
Tijdenshet vraaggesprek worden de symptomen, de duur ervan, de voorgeschiedenis (eerdere episodes, nierstenen, bekende urologische afwijkingen), de risicofactoren en een eventuele zwangerschap in kaart gebracht. Bij het klinisch onderzoek wordt gekeken naar lumbale pijn en gevoeligheid van de blaas, en wordt de algemene toestand beoordeeld. De standaard laboratoriumonderzoeken volgens de HAS en de Société de Pathologie Infectieuse de Langue Française (SPILF) omvatten: de urinestrip (BU) die leukocyten en nitrieten detecteert, een snelle eerste-lijnstest;het cytobacteriologisch urineonderzoek (ECBU), waarmee de verantwoordelijke ziekteverwekker nauwkeurig wordt geïdentificeerd, de kwantificering ervan (significante leukocyturie > 10⁴/ml en bacteriurie > 10⁵/ml volgens de gangbare normen) en het antibiogram.Beeldvorming (echografie van de nieren en de blaas, of zelfs een abdominale CT-scan, afhankelijk van de context) is in bepaalde situaties aangewezen: pyelonefritis, recidiverende infecties, vermoeden van een obstructie, falen van de behandeling, infecties bij mannen. Bij de differentiële diagnose moet een SOA-gerelateerde urethritis bij jonge, seksueel actieve personen worden uitgesloten.
De behandeling van urineweginfecties hangt af van de klinische vorm, de ernst, de comorbiditeiten en de uitslag van het antibiogram. De behandeling is strikt voorbehouden aan een medisch voorschrift en leent zich niet voor zelfmedicatie.
Voor eenvoudige acute blaasontstekingen bij jonge vrouwen zonder comorbiditeiten bevelen de huidige aanbevelingen van de HAS en de SPILF een korte antibioticabehandeling aan: fosfomycine-trometamol als eenmalige dosis als eerste keuze, of pivmecillinam gedurende 3 tot 5 dagen, afhankelijk van de context. Bij blaasontstekingen met een risico op complicaties of recidieven wordt de behandeling afgestemd op de antibioticumgevoeligheidstest en kan deze langer duren. Bij acute pyelonefritis is de behandeling langer (10 tot 14 dagen) en worden antibiotica met renale distributie gebruikt (derde-generatie cefalosporines, fluorochinolonen, afhankelijk van het resistentieprofiel). Bij mannen vereist blaasontsteking een langere behandeling vanwege het risico op gelijktijdige prostaatbetrokkenheid. Aanvullende maatregelen: veel drinken (minstens 1,5 tot 2 liter per dag), regelmatig plassen, pijnstillers (paracetamol als eerste keuze, NSAID’s alleen na medisch advies vanwege het risico op obstructieve pyelonefritis). Supplementen ter ondersteuning van het urinewegcomfort op basis van cranberry of berendruif kunnen de behandeling aanvullen, maar zijn geen vervanging voor de voorgeschreven antibioticabehandeling.
Preventie berust op verschillende eenvoudige en elkaar aanvullende maatregelen. Dit is met name belangrijk bij vrouwen die vatbaar zijn voor recidieven en bij risicopatiënten.
Verschillende preventieve maatregelen worden aanbevolen door wetenschappelijke verenigingen. Voldoende vochtinname: drink minstens 1,5 tot 2 liter water per dag om de verdunning van de urine en het doorspoelen van de blaas te bevorderen. Regelmatig plassen zonder het op te houden, en vooral na geslachtsgemeenschap om eventueel binnengedrongen bacteriën mechanisch te verwijderen. Dagelijkse, maar niet-agressieve intieme hygiëne met een intieme zeep met aangepaste pH-waarde, waarbij men zich op het toilet altijd van voren naar achteren afveegt. Vermijd irriterende middelen: geparfumeerde sprays, vaginale douches, schuimbaden, doekjes die irriterende conserveermiddelen bevatten. Geef de voorkeur aan katoenen ondergoed en vermijd te strakke kleding. Behandel chronische constipatie, die infecties bevordert door verstopping van het spijsverteringsstelsel. Bij recidieven kunnen bepaalde aanvullende maatregelen met de arts worden besproken: een kuur met cranberry-extract gestandaardiseerd op proanthocyanidinen (PAC), D-mannose, vaginale probiotica. Het volledige aanbod is te vinden in de categorie urinewegcomfort en fytotherapie.
Een onbehandelde of onvoldoende behandelde urineweginfectie kan leiden tot verschillende complicaties, waarvan sommige potentieel ernstig zijn. Snel medisch advies inwinnen is essentieel.
De belangrijkste complicatie ishet ontstaan van pyelonefritis doordat bacteriën vanuit de blaas naar de nieren opstijgen. Pyelonefritis kan op zijn beurt weer leiden tot bacteriëmie en sepsis (het binnendringen van bacteriën in de bloedbaan), wat kan uitmonden in een septische shock – een levensbedreigende noodsituatie die behandeling op de intensive care vereist. Bij gecompliceerde pyelonefritis kan zich een nierabces vormen. Op de lange termijn kunnen terugkerende gevallen van pyelonefritis bijdragen aan niercomplicaties (parenchymale littekens) en chronisch nierfalen. Bij zwangere vrouwen brengen onbehandelde urineweginfecties een risico met zich mee op pyelonefritis (die vaker voorkomt tijdens de zwangerschap), vroeggeboorte en groeiachterstand van de foetus. Bijmannen kan een urineweginfectie wijzen op of complicaties veroorzaken bij prostatitis. Bij ouderen en immuungecompromitteerden is het risico op sepsis verhoogd. Elke urineweginfectie die verergert en gepaard gaat met koorts, rillingen of lage rugpijn vereist een spoedconsult.
Cystitis en pyelonefritis zijn twee verschillende vormen van urineweginfectie. Het onderscheid tussen beide is bepalend voor de urgentie en de aard van de behandeling.
Blaasontsteking is een infectie die beperkt blijft tot de blaas. De symptomen zijn lokaal: een branderig gevoel bij het plassen, aandrang, frequent urineren, soms bloed in de urine en een zwaar gevoel boven het schaambeen. De algemene toestand blijft meestal goed, zonder koorts. Een eenvoudige blaasontsteking bij jonge vrouwen heeft over het algemeen een goede prognose bij een korte, aangepaste antibioticabehandeling. Pyelonefritis is een ernstigere infectie die de nier zelf aantast (nierparenchym en nierkom). Hierbij gaan de symptomen van blaasontsteking gepaard met algemene verschijnselen: hoge koorts (vaak hoger dan 38,5 °C), rillingen, eenzijdige lage rugpijn met gevoeligheid bij percussie, soms misselijkheid en braken. Deze aandoening brengt een aanzienlijk risico op complicaties met zich mee (sepsis, nierabces, septische shock) en vereist dringende behandeling, soms in het ziekenhuis, met langdurige antibioticatherapie. Elke combinatie van urinewegsymptomen en koorts moet aanleiding geven tot onmiddellijk medisch advies, of zelfs tot een telefoontje naar 15 (SAMU) bij ernstige symptomen (verslechtering van de algemene toestand, bewustzijnsstoornissen, hypotensie).
Verschillende natuurlijke benaderingen kunnen de medische behandeling van urineweginfecties aanvullen, maar niet vervangen. Ze zijn vooral nuttig ter voorkoming van recidieven of als ondersteunende behandeling, maar nooit als curatieve behandeling van een bestaande infectie.
De cranberry is een van de best onderzochte supplementen voor de preventie van terugkerende blaasontstekingen. De proanthocyanidinen (PAC) van het type A zouden een bewezen werking hebben door de hechtingvan E. coli aan de blaaswanden te beperken. Gestandaardiseerde extracten van 36 mg PAC per dag verdienen de voorkeur boven cranberrysap, dat vaak gesuikerd en minder geconcentreerd is. Berendruif (Arctostaphylos uva-ursi) wordt traditioneel gebruikt voor het welzijn van de urinewegen; het gebruik ervan is aan beperkingen onderworpen (maximaal 2 weken vanwege de aanwezigheid van hydrochinon). Pilosella en goudroede worden in de fytotherapie gebruikt om de urineafvoer te ondersteunen. D-mannose wordt steeds vaker onderzocht in het kader van de preventie van E. coli-blaasontstekingen. Belangrijke waarschuwing: deze benaderingen zijn geen vervanging voor een antibioticabehandeling bij een vastgestelde infectie, met name bij zwangere vrouwen, mannen, ouderen of bij koorts. Overleg altijd met de apotheker of arts voordat u met een kuur begint, met name bij bijkomende aandoeningen of chronische behandelingen.
Mannen krijgen minder vaak urineweginfecties dan vrouwen, maar deze infecties vertonen klinische bijzonderheden die specifieke medische aandacht rechtvaardigen.
De frequentie van urineweginfecties bij mannen is aanzienlijk lager, voornamelijk vanwegede anatomie: een lange urinebuis (ongeveer 15 tot 20 cm) die een mechanische barrière vormt tegen bacteriën, en prostaatafscheidingen met antibacteriële eigenschappen. Wanneer zich bij een man een urineweginfectie voordoet, wordt deze volgens de SPILF doorgaans beschouwd als een infectie met een risico op complicaties, en moet er altijd rekening worden gehouden met een gelijktijdige prostaataandoening (prostatitis). De belangrijkste triggerfactoren bij mannen zijn onder meer: goedaardige prostaathypertrofie (BPH) met chronische urineretentie, anatomische afwijkingen van de urinewegen, ingrepen met instrumenten (katheterisatie, endoscopie) en een voorgeschiedenis van urologische chirurgie. De behandeling bij mannen duurt langer dan bij vrouwen: een aangepaste antibioticabehandeling van langere duur (14 tot 21 dagen volgens de tabel), systematisch urologisch onderzoek (echografie van de urinewegen, soms prostaatonderzoek). Elke urineweginfectie bij mannen vereist medisch advies en een onderzoek; zelfmedicatie is nooit aangewezen.
Persoonlijke hygiëne speelt een belangrijke rol bij het voorkomen van urineweginfecties, vooral bij vrouwen. Enkele eenvoudige maatregelen verminderen het risico aanzienlijk.
De nuttigste hygiëneaanbevelingen zijn onder meer: na het toiletbezoek van voren naar achteren afvegen om te voorkomen dat bacteriën uit het spijsverteringsstelsel (met name E. coli) naar de urinebuisopening worden overgedragen; dagelijks de intieme zone te wassen met lauw water en een milde zeep met een aangepaste pH-waarde, zonder te overdrijven (vaginale douches zijn te vermijden omdat ze de lokale beschermende flora verstoren); plassen na seksuele betrekkingen om eventueel binnengedrongen bacteriën mechanisch te verwijderen; vermijd irriterende producten: geparfumeerde sprays, doekjes met irriterende conserveermiddelen, schuimbaden, geparfumeerde badzout; geef de voorkeur aan ademend katoenen ondergoed, dat dagelijks wordt verschoond; vermijd te strakke kleding (jeans, leggings) die maceratie bevordert. Vervang tijdens de menstruatie regelmatig het maandverband. Het volledige assortimentintieme hygiëneproducten is verkrijgbaar bij de apotheek; bij herhaling van klachten kunt u deze, op advies van de apotheker, combineren met probiotica voor de intieme zone.
Een medisch consult is noodzakelijk zodra symptomen optreden die wijzen op een urineweginfectie. Verschillende klinische situaties rechtvaardigen een snel of zelfs spoedeisend consult.
Een onmiddellijk medisch consult wordt aanbevolen zodra er bij volwassenen tekenen van blaasontsteking optreden (een branderig gevoel bij het plassen, drang tot plassen, frequent urineren). Een spoedconsult of een telefoontje naar de huisarts op dezelfde dag is noodzakelijk bij: koorts hoger dan 38,5 °C; rillingen; eenzijdige lage rugpijn; aanhoudende misselijkheid en braken; bloed in de urine; verslechtering van de algemene toestand. Situaties met een bijzonder risico die altijd een snelle medische consultatie rechtvaardigen, zijn onder meer: zwangere vrouwen (elke urineweginfectie of asymptomatische bacteriurie vereist behandeling), mannen (bij wie een infectie altijd het risico op complicaties met zich meebrengt), ouderen met verwardheid of atypische symptomen, slecht gecontroleerde diabetici, immuungecompromitteerden, patiënten met een urologische voorgeschiedenis of terugkerende infecties (meer dan 4 episodes per jaar). Bij ernstige symptomen (lage bloeddruk, bewustzijnsstoornissen, shock) die wijzen op sepsis, moet het alarmnummer 15 (SAMU) worden gebeld.Zelfmedicatie is uit den boze: dit kan de symptomen maskeren, de diagnose vertragen en complicaties in de hand werken.
