Urethritis is een ontsteking vande urinebuis, het kanaal dat de urine vanuit de blaas naar buiten afvoert. Deze ontsteking, die meestal door een infectie wordt veroorzaakt, kan zowel bij mannen als bij vrouwen voorkomen, hoewel de klinische verschijnselen verschillen naargelang de anatomie.
Urethritis onderscheidt zich van cystitis (blaasontsteking) door de plaats waar de ontsteking zich voordoet, hoewel beide aandoeningen tegelijkertijd kunnen voorkomen. Volgens de Haute Autorité de Santé en Santé Publique France wordt urethritis voornamelijk veroorzaakt door seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA’s), in de eerste plaats door Chlamydia trachomatis en Neisseria gonorrhoeae (gonokok). Ook andere infectieuze (mycoplasma's, trichomonas, herpesvirus) of niet-infectieuze oorzaken kunnen een rol spelen. Urethritis behoort tot de urinewegaandoeningen die een nauwkeurige medische beoordeling vereisen.
Het klinische beeld van urethritis omvat verschillende lokale symptomen. De ernst ervan varieert afhankelijk van de veroorzakende ziekteverwekker en de onderliggende toestand.
De meest kenmerkende symptomen zijn onder meer een branderig gevoel bij het plassen (dysurie), jeuk of een prikkelend gevoel ter hoogte van de urinebuisopening, urineverlies met een variabele kleur en consistentie (helder, gelig, etterig) en soms pijn in het bekken of de onderbuik. Bij mannen is de urethrale afscheiding vaak het belangrijkste symptoom. Bij vrouwen kunnen de symptomen minder opvallend zijn, soms verward worden met andere aandoeningen van het urogenitale stelsel, en kan urethritis in bepaalde vormen (met name bij Chlamydia) volledig asymptomatisch zijn, wat de diagnose vertraagt en complicaties in de hand werkt. Urethritis kan ook leiden tot aanhoudende pijn bij het plassen, waardoor medisch onderzoek noodzakelijk is.
De diagnose is gebaseerd op een gestructureerde aanpak waarbij een anamnese, een klinisch onderzoek en gerichte laboratoriumonderzoeken worden gecombineerd. Dit is uitsluitend een medische aangelegenheid.
Tijdens het medisch gesprek worden de symptomen, het verloop ervan en de risicofactoren (recente onbeschermde seksuele contacten, meerdere partners, voorgeschiedenis van soa’s) in kaart gebracht. Bij het lichamelijk onderzoek wordt gekeken naar urethrale afscheiding, lokale gevoeligheid en eventuele bijkomende aandoeningen. De door de HAS aanbevolen laboratoriumonderzoeken omvatten een urethraal monster (of een eerste urijnstroom bij mannen) dat via multiplex-PCR wordt geanalyseerd op Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae en Mycoplasma genitalium. Er wordt systematisch een volledige SOA-screening aangeboden (HIV, syfilis, hepatitis B, hepatitis C). Bij gonokokkeninfectie kan een bacteriologisch onderzoek met antibiogram worden uitgevoerd om de behandeling aan te passen aan de toenemende antibioticaresistentie.
De behandeling van urethritis is strikt medisch en hangt af van de geïdentificeerde ziekteverwekker. Zelfmedicatie is uit den boze: dit leidt tot mislukte behandelingen en bacteriële resistentie.
Bacteriële uretritis wordt behandeld met een gerichte antibioticatherapie en vereist een doktersrecept. De huidige aanbevelingen van de HAS en de Société de Pathologie Infectieuse de Langue Française geven de voorkeur aan combinatietherapieën die tegelijkertijd gonokokken en chlamydia bestrijden, vanwege de hoge frequentie van co-infecties. Virale urethritis (met name door het herpesvirus) vereist een specifieke antivirale behandeling. Bij niet-infectieuze urethritis (irritatieve, traumatische) moet de uitlokkende factor worden weggenomen. In alle gevallen is de behandeling van de seksuele partner(s) van de afgelopen twee maanden onontbeerlijk om herinfecties te voorkomen, conform de aanbevelingen van Santé Publique France. De cranberryplant en bepaalde supplementen voor het urinewegcomfort kunnen een aanvullende ondersteuning bieden, maar zijn nooit een vervanging voor de voorgeschreven antibioticabehandeling.
Een onbehandelde of onvoldoende behandelde urethritis kan leiden tot ernstige, soms onomkeerbare complicaties. Vroegtijdige behandeling is essentieel om deze te voorkomen.
Bijmannen omvatten de complicatiesepididymitis (ontsteking van de bijbal),orchi-epididymitis, acute of chronische prostatitis, en in zeldzame gevallen onvruchtbaarheid door vernauwing van de zaadleider. Bij vrouwen zijn de complicaties bijzonder zorgwekkend: infectie van de bovenste geslachtsorganen met salpingitis (ontsteking van de eileiders), endometritis, bekkenontsteking, chronische bekkenpijn, buitenbaarmoederlijke zwangerschap en tubaire onvruchtbaarheid. Tijdens de zwangerschap brengt een onbehandelde urethritis door Chlamydia of gonokokken het risico van neonatale overdracht met zich mee (conjunctivitis, longontsteking). Deze complicaties rechtvaardigen screening, vroegtijdige behandeling en strikte medische follow-up van gediagnosticeerde urethritis.
De preventie van urethritis berust voornamelijk op de preventie van soa’s, de belangrijkste oorzaak van urethritis in Frankrijk volgens Santé Publique France. Enkele eenvoudige maatregelen verminderen het risico aanzienlijk.
Het systematisch gebruik van een condoom (voor mannen of vrouwen) bij elke seksuele betrekking met een niet-vaste partner of met een partner waarvan de serologische status onbekend is, blijft de meest doeltreffende preventieve maatregel. Regelmatige SOA-screening wordt aanbevolen voor seksueel actieve personen, met name bij een verandering van partner of bij meerdere partners: deze screening is gratis, anoniem en beschikbaar in de CeGIDD’s (gratis centra voor informatie, screening en diagnose). Een dagelijkse, milde intieme hygiëne met een intieme zeep met een aangepaste pH-waarde behoudt de beschermende lokale flora. De systematische behandeling van de partner(s) bij een gediagnosticeerde SOA voorkomt herinfecties. Het vaccin tegen het humaan papillomavirus (HPV) en de vaccinatie tegen het hepatitis B-virus vormen een aanvulling op de preventie van SOA’s bij jongeren.
Er zijn verschillende risicofactoren die de kans op het ontwikkelen van urethritis vergroten. Door deze te identificeren, kunnen de preventie en de frequentie van de screening worden aangepast.
De belangrijkste risicofactoren zijn onder meer onbeschermde seksuele contacten, met name met meerdere of toevallige partners; een voorgeschiedenis van soa’s bij jezelf of bij een partner; een nieuwe partner zonder voorafgaande screening; een verzwakt immuunsysteem (immunosuppressie, immunosuppressieve behandelingen, ongecontroleerde HIV-infectie). Bij vrouwen kunnen bepaalde invasieve medische ingrepen (urinekatheterisatie, endoscopische onderzoeken) eveneens urethritis in de hand werken. Bepaalde risicovolle seksuele praktijken (onbeschermde orale of anale seks) verhogen het risico op urethritis door minder vaak voorkomende ziekteverwekkers (Mycoplasma genitalium, herpes, darmbacteriën). Het vaststellen van deze factoren rechtvaardigt een regelmatige screening tijdens een consult bij een huisarts, gynaecoloog, uroloog of in een CeGIDD.
Urethritis komt bij beide geslachten voor, maar het klinische beeld en de complicaties verschillen vanwege de specifieke anatomie en fysiologie.
Bijmannen is de urinebuis lang (15 tot 20 cm) en volledig genito-urinair. Urethritis is hier doorgaans symptomatisch met een uitgesproken urethrale afscheiding, hevig branderig gevoel en jeuk. De diagnose is eenvoudiger te stellen vanwege het duidelijke kenmerkende symptoom. Bij vrouwen is de urinebuis kort (3 tot 4 cm) en anatomisch gezien gevoeliger voor besmettingen. Urethritis verloopt bij hen vaak minder symptomatisch of zelfs volledig asymptomatisch, wat de diagnose vertraagt en leidt tot ernstige gynaecologische complicaties (salpingitis, onvruchtbaarheid, chronische pijn). Juist deze bijzonderheid rechtvaardigt een systematische screening op soa’s bij jonge, seksueel actieve vrouwen, met name bij een verandering van partner of bij meerdere partners, ook al zijn er geen symptomen.
Een bezoek aan de arts is onontbeerlijk zodra er symptomen optreden die op een SOA wijzen. De tijd tussen het optreden van de symptomen en het bezoek aan de arts is rechtstreeks bepalend voor de prognose en het voorkomen van complicaties.
Een snelle consultatie is noodzakelijk bij een branderig gevoel bij het plassen,ongewone afscheiding uit de urinebuis, aanhoudende jeuk of irritatie aan de geslachtsorganen, pijn in het bekken of de onderbuik, koorts in combinatie met urinewegklachten, of bij twijfel na onbeschermde geslachtsgemeenschap. De huisarts, de uroloog, de gynaecoloog of een CeGIDD-centrum kunnen de situatie behandelen. Een spoedconsult is noodzakelijk bij hoge koorts, lage rugpijn of tekenen van een ernstige infectie die op een complicatie kunnen wijzen. Wacht niet tot de symptomen vanzelf verdwijnen: het feit dat de symptomen lijken te zijn verdwenen, betekent niet dat u genezen bent, en de infectie kan zich ongemerkt verder ontwikkelen en tot complicaties leiden.
Zelfmedicatie is niet geschikt bij urethritis. Er zijn verschillende medische redenen die dit uitdrukkelijk tegenspreken.
Voor de diagnose van urethritis is het noodzakelijkom de veroorzakendeziekteverwekker nauwkeurig te identificeren door middel van laboratoriumonderzoek, wat bij zelfmedicatie onmogelijk is. De behandeling met antibiotica vereist een medisch voorschrift dat is afgestemd op de geïdentificeerde bacterie en het resistentieprofiel: de resistentie van Neisseria gonorrhoeae tegen antibiotica ontwikkelt zich snel en vereist behandelingsprotocollen die regelmatig door de HAS worden bijgewerkt. Onjuiste zelfmedicatie kan de symptomen maskeren zonder de infectie te bestrijden, bacteriële resistentie bevorderen, de juiste behandeling vertragen en leiden tot onomkeerbare complicaties. Aanvullende soa-tests (hiv, syfilis, hepatitis) kunnen alleen tijdens een medisch consult worden uitgevoerd. Ook de behandeling van de partner(s) vereist medische begeleiding. Incidenteel toegepaste maatregelen om het ongemak te verlichten (veel drinken, pijnstillers zoals paracetamol) kunnen verlichting bieden in afwachting van het consult, maar vormen in geen geval een vervanging voor de medische diagnose.
De meeste gevallen van urethritis zijn seksueel overdraagbaar, maar niet allemaal. Dit onderscheid is belangrijk voor de behandeling en de beoordeling van de partners.
Seksueel overdraagbare infectieuze urethritis vormt het merendeel van de gevallen en wordt voornamelijk veroorzaakt door Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae (gonokok), Mycoplasma genitalium, Trichomonas vaginalis en, in zeldzamere gevallen, het herpes simplex-virus (HSV). Er bestaan ook niet-seksueel overdraagbare urethritissen: deze kunnen een niet-seksuele bacteriële oorzaak hebben (uitbreiding van een urineweginfectie vanuit de blaas, met name bij vrouwen), een traumatische oorzaak (urinekatheterisatie, endoscopische ingrepen), door irritatie (ongeschikte hygiëneproducten, spermiciden, contact met bepaalde stoffen) of door een allergie. Deze diversiteit rechtvaardigt een grondig medisch onderzoek dat zich niet beperkt tot een standaarddiagnose van een SOA, en dat het mogelijk maakt de behandeling en preventieve maatregelen af te stemmen.
Bij sommige vormen van urethritis kan er sprake zijn van een schijnbare verbetering van de symptomen, maar een volledige spontane genezing van een infectieuze urethritis is uitzonderlijk en misleidend.
Een verbetering van de symptomen zonder behandeling betekent meestal dat de infectie overgaat in een chronische, asymptomatische vorm, in plaats van dat er sprake is van een daadwerkelijke genezing. Chlamydia trachomatis kan bijvoorbeeld maanden of jarenlang zonder symptomen in het lichaam actief blijven, terwijl het onomkeerbare weefselbeschadiging veroorzaakt (met name in de eileiders bij vrouwen). De besmettelijkheid kan tijdens deze asymptomatische periode aanhouden. Bij niet-infectieuze urethritis (irritatieve, traumatische) is spontane genezing mogelijk als de uitlokkende factor wordt weggenomen, maar de differentiële diagnose met infectieuze urethritis vereist een medische beoordeling. Vertrouwen op spontane genezing brengt het risico met zich mee van gynaecologische complicaties, onvruchtbaarheid of overdracht van de infectie op een partner. Snelle medische behandeling blijft de norm zodra uretritis wordt vermoed.
De screening is gebaseerd op verschillende aanvullende laboratoriumonderzoeken. De keuze daarvan hangt af van een medisch voorschrift dat is afgestemd op de klinische situatie en de risicofactoren.
De referentieonderzoeken volgens de HAS en Santé Publique France omvatten: multiplex-PCR van het urethraal monster of van de eerste urinestraal bij mannen voor Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae en Mycoplasma genitalium; vaginaal en endocervicaal monster bij vrouwen met een soortgelijke PCR; bacteriologisch onderzoek met antibiogram bij vermoeden van gonokokkeninfectie om de behandeling af te stemmen op resistenties; systematische serologische tests voor HIV, syfilis, hepatitis B en hepatitis C. Afhankelijk van de context, onderzoek naar Trichomonas vaginalis of herpesvirussen. TROD-tests (snelle diagnostische oriëntatietests) voor HIV zijn verkrijgbaar bij de apotheek of bij CeGIDD voor een eerste screening. De screening is gratis, anoniem en vertrouwelijk bij CeGIDD en CPEF (centra voor gezinsplanning en -voorlichting).
Allergische of irriterende reacties kunnen een ontsteking van de urinebuis veroorzaken, hoewel dit mechanisme aanzienlijk minder vaak voorkomt dan infectieuze oorzaken. Door dit te herkennen, worden onnodige antibioticabehandelingen voorkomen.
Verschillende irriterende of sensibiliserende stoffen kunnen hieraan ten grondslag liggen: ongeschikte producten voor intieme hygiëne (agressieve zeep, geparfumeerde gels, doekjes die irriterende conserveermiddelen bevatten), spermiciden (met name nonoxynol-9, dat het slijmvlies kan aantasten), glijmiddelen die allergieveroorzakende geurstoffen of conserveermiddelen bevatten, latex in condooms bij een latexallergie, vrouwelijke anticonceptiemiddelen (ring, pessarium) bij gevoelige vrouwen. De aanbevolen aanpak bestaat uit het wegnemen van de uitlokkende factor en het gebruik van geschikte producten: milde intieme zeep met een fysiologische pH-waarde, condooms van polyurethaan bij een latexallergie, geurloze glijmiddelen op waterbasis. Een medisch consult blijft noodzakelijk om de niet-infectieuze oorzaak te bevestigen en een daarmee samenhangende SOA uit te sluiten.
Naast de klassieke symptomen vertonen sommige vormen van urethritis minder vaak voorkomende verschijnselen die een snelle medische consultatie vereisen. Het optreden ervan kan wijzen op een complicatie of een bijkomende aandoening.
Tot de minder vaak voorkomende symptomen behoren bloedverlies uit de urinebuis (buiten de menstruatie om bij vrouwen), pijn tijdens geslachtsgemeenschap (dyspareunie), chronische bekkenpijn en koorts die kan wijzen op een complicatie (epididymitis, prostatitis, infectie van de bovenste geslachtsorganen), lage rugpijn die doet vermoeden dat de bovenste urinewegen zijn aangetast, bijbehorende gewrichtspijn die kan wijzen op het syndroom van Fiessinger-Leroy-Reiter (postinfectieuze reactieve artritis), en huid- of oogklachten.Het optreden van enig algemeen symptoom (koorts, rillingen, verslechtering van de algemene toestand) in combinatie met urinewegklachten vereist een snelle medische consultatie, of zelfs spoedeisende hulp. Vroegtijdige behandeling van deze atypische vormen is bepalend voor de prognose en het voorkomen van restverschijnselen.
