Wat is emfyseem en hoe onderscheidt het zich van COPD?
Emfyseem is een longziekte die wordt gekenmerkt door de onomkeerbare afbraak van de alveolaire wanden — de kleine longblaasjes waarin de gasuitwisseling tussen de lucht en het bloed plaatsvindt. Door de afbraak van de wanden tussen de longblaasjes ontstaan er grote luchtruimtes waarin lucht vast komt te zitten, waardoor het oppervlak voor gasuitwisseling (normaal gesproken 70 m² bij volwassenen) afneemt. Emfyseem is een onderdeel van COPD (chronische obstructieve longziekte) — vaak in combinatie met chronische bronchitis. Gespecialiseerde medische zorg is onontbeerlijk — de natuurlijke producten uit het assortiment voor de luchtwegen vormen een aanvullende ondersteuning.
- Mechanisme van alveolaire afbraak: tabak activeert de alveolaire macrofagen, die proteasen (elastasen, metalloproteïnasen) afgeven die de elastische vezels van de alveolaire wand afbreken — de afbraak wordt versneld bij personen met een tekort aan alfa-1-antitrypsine (A1AT — een leverproteïne dat deze proteasen normaal gesproken remt) — het verlies aan elasticiteit leidt tot uitrekking en het vastzitten van lucht aan het einde van de uitademing (hyperinflatie)
- Progressieve symptomen: inspanningsdyspneu (eerste teken — kortademigheid bij het traplopen of snel lopen) — ontwikkeling naar rustdyspneu — chronische hoest met of zonder slijm — langdurige en moeizame uitademing — "vatteken" (afgeronde en hyperresonante borstkas) — cyanose van de lippen en vingers in gevorderde stadia — digitale hippocratisme
- Emfyseem en COPD: COPD omvat emfyseem (parenchymale afbraak) en chronische bronchitis (overmatige afscheiding en bronchiale obstructie) — de meeste COPD-patiënten vertonen beide componenten — gedefinieerd door een FEV1/FVC < 0,70 na bronchodilatatie (GOLD-criteria) — GOLD-classificatie 1 tot 4 afhankelijk van de ernst van de obstructie
- Alfa-1-antitrypsine (A1AT): erfelijke deficiëntie (ZZ-allel — 1/2 000 tot 1/5 000) — vroeg panlobulair emfyseem (< 45 jaar), voornamelijk aan de longbasissen, zelfs bij niet-rokers — A1AT-test moet worden uitgevoerd bij alle emfyseempatiënten < 50 jaar of zonder noemenswaardige rookgeschiedenis
Diagnose, behandelingen en longrevalidatie
De diagnose van emfyseem is gebaseerd op spirometrie (meting van longvolumes en -debieten) — de FEV1 is de belangrijkste indicator voor de ernst — en op een thoracale scan met hoge resolutie (HR-CT), die de alveolaire vernietiging direct in beeld brengt. Stoppen met roken is de enige maatregel die de progressie significant vertraagt — alle andere ingrepen verbeteren de symptomen en de levenskwaliteit zonder de afbraak te stoppen.De daarmee gepaard gaandebronchiale obstructie en bronchiale afscheidingen worden tegelijkertijd behandeld.
- Bronchodilatatoren — basisbehandeling: langwerkende bèta-2-agonisten (formoterol, salmeterol, indacaterol) — langwerkende anticholinergica (tiotropium, umeclidinium — het meest effectief bij COPD) — combinaties van LABA+LAMA — verminderen kortademigheid, verbeteren de inspanningstolerantie en verminderen exacerbaties — bij de daarmee gepaard gaande bronchospasmen helpen snelwerkende bèta-2-agonisten (salbutamol)
- Longrevalidatie: multidisciplinair begeleid programma (ademhalingsfysiotherapie, inspanningstraining, therapeutische voorlichting, psychologische ondersteuning) — vermindert kortademigheid, verbetert de inspanningstolerantie en de levenskwaliteit — vergelijkbare effectiviteit als elke medicamenteuze behandeling in matige tot ernstige stadia — aanbevolen door de HAS voor elke symptomatische COPD-patiënt (GOLD 2 tot 4)
- Langdurige zuurstoftherapie (OLD): geïndiceerd bij PaO₂ < 55 mmHg in rust (ernstige hypoxemie) — minimaal 15 uur per dag — verbetert de overlevingskansen bij ernstige hypoxemische COPD — niet geïndiceerd zonder gedocumenteerde hypoxemie — hulpmiddelen voor ademhalingscomfort beschikbaar in het assortiment ademhalingshulpmiddelen
- Chirurgische en endoscopische ingrepen: longvolumeverkleining (LVR) — endobronchiale kleppen (endoscopische obstructie van emfyseemsegmenten — minder invasief) — longtransplantatie (zeer vergevorderde vormen bij geselecteerde patiënten)
Dagelijks leven, voeding en preventie van emfyseem
Emfyseem heeft een ingrijpende invloed op het dagelijks leven — kortademigheid beperkt de activiteiten, veroorzaakt anticipatieangst en bevordert sociaal isolement en depressie (komt voor bij 40 % van de COPD-patiënten). Het paniek-kortademigheidssyndroom is een veelvoorkomende complicatie die kan worden voorkomen door ontspanningstechnieken en ademhalingsbeheersing. Essentiële oliën voor ademhalingscomfort kunnen aanvullende aromatische ondersteuning bieden.
- Voeding en emfyseem: ondervoeding komt vaak voor (kortademigheid tijdens de maaltijden, verhoogd metabolisme als gevolg van ademhalingsinspanning) — het behouden van een gezond gewicht is cruciaal — maaltijden in kleine porties, voeding rijk aan eiwitten en antioxidanten (vitamine C, zink) — vermijd zware maaltijden (maaguitrekking verergert kortademigheid door opwaartse druk op het middenrif)
- Aangepaste lichaamsbeweging: fysieke deconditie verergert de vicieuze cirkel van kortademigheid–inactiviteit–deconditie — wandelen, hometrainer, zwemmen met aangepaste intensiteit en onder medisch toezicht — verbetert de inspanningstolerantie en vermindert de perceptie van kortademigheid — ademen met samengeknepen lippen (2 seconden inademen door de neus, 4 seconden uitademen met samengeknepen lippen) vertraagt de ademhalingsfrequentie en vermindert hyperinflatie
- Preventie: stoppen met roken (nicotinesubstitutietherapie, varenicline, psychologische begeleiding) — vermijd luchtvervuiling en blootstelling op het werk — jaarlijkse griepvaccinatie + pneumokokkenvaccinatie (infectieuze exacerbaties zijn de belangrijkste oorzaak van acute verslechtering) — spirometrische screening bij rokers > 40 jaar, ook als ze geen symptomen vertonen
- Astma en emfyseem: sommige patiënten vertonen een gemengd astma-COPD-beeld(ACOS — Asthma COPD Overlap Syndrome) — differentiële diagnose is belangrijk omdat de behandeling verschilt — inhalatiecorticosteroïden zijn effectiever bij de astmatische component dan bij puur emfyseem
