Jeuk ’s nachts? Misschien is het wel schurft

Wat is schurft en hoe wordt het overgedragen?

Schurft bij mensen is een besmettelijke huidziekte die wordt veroorzaakt door een microscopisch kleine mijt, Sarcoptes scabiei var. hominis. Het volwassen vrouwtje (ongeveer 0,4 mm) graaft gangetjes (scabieusgroeven) in de hoornlaag van de opperhuid, waar ze haar eitjes en uitwerpselen achterlaat. Het zijn vooral de antigenen van de parasiet die de allergische reactie veroorzaken die verantwoordelijk is voor de intense jeuk.

De overdracht vindt voornamelijk plaats door langdurig huid-op-huidcontact (>15 tot 20 minuten):

• Nauw contact binnen het gezin: samen slapen, dagelijkse verzorging.
• Leven in een gemeenschap: verzorgingstehuizen, kostscholen, opvangtehuizen, gevangenissen, kazernes, tijdelijke opvangcentra.
• Seksuele contacten — schurft wordt volgens de WHO tegenwoordig gerekend tot de seksueel overdraagbare aandoeningen.
• Indirect contact via kleding, beddengoed, handdoeken, knuffels die recent door een besmette persoon zijn gebruikt (speelt een kleinere rol, behalve bij hyperkeratotische schurft).

De incubatietijd is lang bij een eerste besmetting: 3 tot 6 weken voordat de jeuk optreedt. Bij herbesmetting bij een reeds gevoelig persoon kunnen de symptomen al binnen 1 tot 3 dagen optreden. Schurft duidt niet op een gebrek aan hygiëne: het komt voor in alle sociale milieus en bij alle leeftijdsgroepen. Zie ook mijten voor een bredere benadering van aandoeningen die verband houden met mijten.

Wat zijn de symptomen van schurft?

De kenmerkende klinische symptomen:

• Intense, wijdverspreidejeuk, die ’s nachts verergert (zeer kenmerkend).
• Het vermoeden van soortgelijke gevallen in de omgeving (thuis, op school, in een gemeenschap, bij de partner) — een belangrijk diagnostisch aanwijzing.
• Schurftgroeven: dunne witte of grijsachtige lijntjes van enkele millimeters tot 1-2 cm, soms afgesloten met een klein parelachtig blaasje (‘schurftparel’).
• Blaasjes en puistjes tussen de vingers.
• Schurftknobbeltjes op de mannelijke geslachtsorganen (scrotum, penis) en in de oksels: zeer kenmerkend, soms blijvend na uitroeiing.
• Diffuse krablaesies (excoriaties, korstjes) die de oorspronkelijke groeven kunnen verbergen.
• Vaak secundaire eczematisatie.

De meest voorkomende locaties:

• Tussen de vingers van de handen, de voorkant van de polsen, de binnenkant van de armen en de ellebogen.
• Okselplooien, plooien onder de borsten.
• Het gebied rond de navel, de taille, de billen.
• De binnenkant van de dijen, de uitwendige geslachtsorganen (bij mannen), de tepelhoven (bij vrouwen).
• De binnenkant van de enkels, de buitenrand van de voeten.
• Het gezicht en de hoofdhuid blijven bij volwassenen gespaard (maar worden bij zuigelingen en hoogbejaarden wel aangetast — atypische vormen waar men op moet letten).

Hoe wordt schurft gediagnosticeerd?

De diagnose is voornamelijk klinisch:

• Anamnese (informatie over soortgelijke gevallen in het huishouden, jeuk ’s nachts, promiscue leefomstandigheden).
• Zorgvuldig dermatologisch onderzoek van de typische locaties.
• Dermatoscopie van de huid: tekenen van de ‘delta wing’ (of ‘paraglider’) en de Y-structuur aan het einde van de schurftgroeven — snel, pijnloos, gevoelig en specifiek onderzoek in geoefende handen.
• Huidparasitologie door middel van schraapsel en microscopisch onderzoek (aantonen van de mijt, eitjes of uitwerpselen): bevestiging van de diagnose, gevoeligheid varieert afhankelijk van de uitvoerder.
• Differentiële diagnose: atopisch eczeem, irritatieve dermatitis, urticaria, dermatitis herpetiformis, seniele jeuk, insectenbeten, jeuk bij ouderen, pediculose, soms cutaan lymfoom. Een huid die gevoelig is voor agressieve verzorging kan de symptomatologie compliceren.
• Bij de klassieke vorm zijn geen routinematige bloedonderzoeken nodig.

Welke behandelingsopties zijn er voor schurft?

De behandeling is gebaseerd op scabiciden op doktersvoorschrift, die volgens precieze voorschriften moeten worden aangebracht (aanbevelingen van het HCSP):

• Topische middelen:
  • Permethrin 5 % in crèmevorm (Topiscab): 1 keer gelijkmatig over het hele lichaam aanbrengen (behalve op het gezicht en de hoofdhuid bij volwassenen; inclusief gezicht en hoofdhuid bij zuigelingen en hoogbejaarden). Inwerktijd: 8 tot 14 uur (vaak de hele nacht). Systematisch herhalen op dag 7-14. Eerste keuze. Voorzorgsmaatregelen bij zuigelingen < 2 maanden (op advies van een specialist), zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven (gebruik mogelijk volgens de bijgewerkte aanbevelingen).
  • Benzylbenzoaat 10 % ± sulfiram (Ascabiol): 2 toepassingen met een tussenpoos van 24 uur (tussendoor afspoelen), te herhalen op dag 7–14. Vaak een tijdelijk branderig gevoel. Voorzorgsmaatregelen bij kinderen jonger dan 2 jaar, zwangere vrouwen (vanaf het 1e trimester volgens de protocollen) en vrouwen die borstvoeding geven (tijdelijke stopzetting van de borstvoeding).
• Orale toediening:
  • Ivermectine (Stromectol): 200 µg/kg in één enkele dosis op een lege maag, te herhalen op dag 14. Nuttig wanneer topische middelen moeilijk toe te passen zijn (in groepsverband, bij hulpbehoevenden, bij massale behandeling). Te vermijden bij kinderen <15 kg, zwangere vrouwen (behalve in bijzondere situaties die door de arts worden beoordeeld) en vrouwen die borstvoeding geven (borstvoeding 24 uur na inname onderbreken).
• Gelijktijdige behandeling van alle naaste contacten, ook als ze geen symptomen vertonen: onontbeerlijk om de „kringloop van herbesmettingen“ („schurft-pingpong“) te voorkomen. Dit geldt voor: de partner, thuiswonende kinderen, recente seksuele partners en zorgverleners met langdurig contact.
• Antihistaminica tegen jeuk (in de regel anti-H1 van de 2e generatie).
• Dermocorticoïden op voorschrift, na bevestigde uitroeiing van de parasieten, in geval van aanhoudende eczematisatie.
• Antibiotica op voorschrift bij bacteriële superinfectie (secundaireimpetigo komt vaak voor bij kinderen en bij intensief krabben). Antisepsie indien nodig met een mild product zoals waterige chloorhexidine.
• Verzachtende verzorgingsproducten om de huidbarrière te herstellen na uitroeiing.

Hoe kan de overdracht van schurft worden voorkomen?

Naast de medicamenteuze behandeling zijn verschillende maatregelen onontbeerlijk:

• Beperk langdurig direct huidcontact tot 3 dagen na het begin van een effectieve behandeling.
• Behandel tegelijkertijd alle contactpersonen (ook als ze geen symptomen vertonen).
• Ontsmet het wasgoed en de omgeving op de dag van de behandeling:
  • Was alle kleding die de afgelopen 3 dagen is gedragen, badtextiel en beddengoed in de wasmachine op minimaal 60 °C en droog het indien mogelijk op hoge temperatuur.
  • Voor textiel dat niet op 60 °C gewassen kan worden (jassen, donzen kussens, knuffels, schoenen, banklakens): gebruik acaricide-spuitbussen zoals A-Par of Sprégal gedurende 12 tot 24 uur in een afgesloten ruimte, gevolgd door ventilatie; of doe het in een gesloten plastic zak gedurende minimaal 7 dagen bij kamertemperatuur (mijten en eitjes overleven buiten de menselijke huid niet langer dan enkele dagen).
  • Stofzuig tapijten, banken, stoelen en matrassen en gooi de stofzuigerzak weg.
• Uitsluiting van school of de gemeenschap tot 3 dagen na een effectieve behandeling (aanbevelingen van de HCSP).
• Indien nodig de behandelende arts en de bedrijfsarts op de hoogte brengen (schurft in een gemeenschap).
• Ondersteuning en voorlichting van de naaste omgeving om stigmatisering te verminderen en een collectieve aanpak te bevorderen.

Welke mogelijke complicaties zijn er bij schurft?

De meest voorkomende complicaties:

• Bacteriële secundaire infectie: impetigo, ecthyma, abces (door krabben ontstane laesies die zijn gekoloniseerd door Staphylococcus aureus of Streptococcus pyogenes). Risico op poststreptokokken glomerulonefritis bij kinderen.
• Secundaire diffuseeczematisatie, die soms meerdere weken aanhoudt.
• Post-therapeutische pruritus: jeuk die 2 tot 4 weken na uitroeiing van de parasieten kan aanhouden — dit is een immuun-allergische reactie op resterende antigenen, geen mislukking van de behandeling.
• Aanhoudende schurftknobbeltjes op de geslachtsdelen, in de oksels en in de huidplooien: deze kunnen ondanks de uitroeiing nog enkele maanden aanhouden, zonder dat dit duidt op een actieve besmetting.
• Hyperkeratotische schurft (Noorse of korstvormige schurft): een ernstige, atypische vorm bij immuungecompromitteerde personen (vergevorderd HIV, hematologische aandoeningen, behandeling met corticosteroïden, chemotherapie, ondervoeding) en hoogbejaarden. Dikke, korstige, erythemateuze en schilferige plekken, zonder uitgesproken jeuk, met miljoenen mijten — **zeer besmettelijk**, wat aangescherpte isolatiemaatregelen en een gecombineerde behandeling (herhaaldelijk toedienen van ivermectine + lokale middelen) vereist, gecoördineerd in een ziekenhuisomgeving of door een dermatoloog.
• Psychologische gevolgen: schaamte, angst, slaapstoornissen, soms ernstig sociaal isolement.

Kun je schurft oplopen van een huisdier?

Ja, maar in een voorbijgaande vorm. Dierlijke schurft (met name *Sarcoptes scabiei* var. canis bij de hond) kan bij de mens een tijdelijke, doorgaans goedaardige papulo-prurigineuze dermatitis veroorzaken:

• Mijten van dierlijke oorsprong planten zich niet duurzaam voort op de menselijke huid.
• De huidverschijnselen verdwijnen spontaan binnen enkele weken nadat het dier uit de omgeving is verwijderd (en veterinair is behandeld).
• Over het algemeen is een scabicide voor mensen niet nodig; symptomatische behandeling (antihistaminica, kortdurende dermocorticoïden indien nodig).
• Het besmette dier moet door de dierenarts worden behandeld (specifieke behandeling).

Te onderscheiden van echte menselijke schurft, die zich onbeperkt op de menselijke huid voortplant en een medische behandeling met scabiciden vereist.

Hoe lang duurt de behandeling van schurft?

De duur hangt af van het gekozen behandelingsprotocol:

• Permethrin 5 %: 1 eerste toepassing (8 tot 14 uur) + 1 toepassing op dag 7-14.
• Benzylbenzoaat 10 %: 2 eerste toepassingen met een tussenpoos van 24 uur + volledige herhaling op dag 7-14.
• Oraal ivermectine: 1 eerste dosis + 1 dosis op dag 14.
• Het **herhalingsschema op dag 7-14 is essentieel**: het is bedoeld om de mijten te elimineren die uit de eitjes zijn gekomen die na de eerste toepassing zijn uitgekomen (scabiciden werken niet altijd op alle eitjes).
• Klinische follow-up na 4 weken: het aanhouden van geïsoleerde jeuk zonder nieuwe laesies is geen teken van falen (posttherapeutische jeuk).

Kan schurft na een behandeling terugkeren?

Ja, een recidief is mogelijk in verschillende situaties:

• Onvoldoende uitgevoerde behandeling (over het hoofd geziene zone, te korte behandelingsduur, niet-naleving van dag 7-dag 14).
• Contactpersonen die niet tegelijkertijd zijn behandeld („scabie-pingpong“ binnen het huishouden of het koppel).
• Onvolledige ontsmetting van de omgeving (linnen, beddengoed, textiel, speelgoed).
• Herblootstelling aan een niet-uitgeroeide bron (gemeenschap, onbehandelde seksuele partner).
• Niet-gediagnosticeerde hyperkeratotische schurft bij een persoon in het huishouden.

Bij vermoeden van een recidief of een mislukking: herhaal de behandeling niet blindelings: analyseer de situatie opnieuw, controleer de toedieningswijze, identificeer de niet-behandelde contacten en bekijk de ontsmetting van de omgeving opnieuw. Een medisch consult maakt het mogelijk de situatie te bevestigen en bij te sturen.

Welke specifieke maatregelen gelden er voor zorginstellingen?

In instellingen (verzorgingstehuizen, ziekenhuizen, opvangcentra, kostscholen, gevangenissen) zijn gecoördineerde maatregelen onontbeerlijk:

• Interne melding aan de coördinerende arts / hygiënverantwoordelijke / regionale cel van Santé publique France bij clustergevallen.
• Collectief behandelingsplan: alle bewoners/patiënten van een betrokken afdeling + zorgpersoneel dat in contact komt + regelmatige bezoekers, indien mogelijk op één gemeenschappelijke dag („gemeenschappelijke dag 0“).
• Herhaling van de behandeling op dag 7-14 voor de gehele instelling.
• Gelijktijdige ontsmetting van het wasgoed en de omgeving.
• Het dragen van schorten en handschoenen met lange mouwen door het zorgpersoneel tot 3 dagen na de behandeling.
• Contactisolatie bij gevallen van hyperkeratotische schurft (miljoenen mijten, zeer besmettelijk).
• Voorlichting van het personeel, de bewoners en de families om stigmatisering te verminderen.
• Epidemiologische follow-up gedurende meerdere weken (optreden van nieuwe, laat gemelde gevallen als gevolg van de lange incubatietijd).

Kinderen op school mogen pas 3 dagen na de behandeling weer naar school (HCSP); kinderen en zuigelingen vereisen bijzondere aandacht (atypische vormen met aantasting van het gezicht en de hoofdhuid).

Hoe ga je om met de stress en het ongemak die schurft veroorzaakt?

Naast de parasiet heeft schurft vaak een onderschatte impact:

• Schaamte, een onterecht gevoel van onreinheid, soms ernstige sociale isolatie.
• Slaapstoornissen als gevolg van jeuk ’s nachts.
• Angst voor besmetting van de naaste omgeving, met name kinderen.
• Mentale belasting door het ontsmettingsprotocol (linnen, textiel, omgeving).

Enkele nuttige tips:

• H1-antihistaminica om de jeuk te verzachten en de slaap te bevorderen (met name in de tweede helft van de dag voor sedatieve middelen, op advies van een apotheker).
• Dagelijkse verzachtende verzorgingsproducten om de huidbarrière te herstellen na uitroeiing.
• Korte nagels om krabwonden en secundaire infecties te beperken.
• Loszittende kleding van natuurlijke vezels, 's avonds een koele omgeving (warmte verergert de jeuk).
• Informeer de naasten in eenvoudige bewoordingen: schurft heeft niets te maken met hygiëne, het komt in alle milieus voor en de behandeling is duidelijk vastgelegd.
• Zie ook hoofdluis voor een andere veelvoorkomende uitwendige parasitaire aandoening in gemeenschappen — de principes van ontsmetting binnen het gezin hebben enkele overeenkomsten.
• Psychologische ondersteuning bij ernstige gevolgen, met name bij kinderen en alleenwonenden.