Wat is eczeem?
Eczeem is een chronische of terugkerende huidontsteking die wordt gekenmerkt door rode plekken, hevige jeuk, blaasjes, soms vochtverlies en schilfering. De term omvat verschillende klinische aandoeningen:
- Atopisch eczeem (of atopische dermatitis), de meest voorkomende vorm, die gepaard gaat met een constitutionele atopische aanleg en een genetische afwijking van de huidbarrière (vaak een tekort aan filaggrine).
- Contacteczeem, irritatief of allergisch, veroorzaakt door een externe stof.
- Nummulair eczeem (ronde, muntvormige plekken), dyshidrose (blaasjes op handpalmen en voetzolen) enasteatotisch eczeem bij ouderen met een zeer droge huid.
Atopisch eczeem begint meestal vóór de leeftijd van 5 jaar en komt voor bij 10 tot 20 % van de kinderen in West-Europa. Meer dan de helft van de gevallen verdwijnt vóór de puberteit, maar de aandoening kan aanhouden of op volwassen leeftijd terugkeren. Zie ook atopische huid.
Wat zijn de oorzaken van eczeem?
Atopisch eczeem is het gevolg van de wisselwerking tussen verschillende mechanismen:
- Afwijking in de huidbarrière: mutatie in het filaggrine-gen, tekort aan ceramiden, verhoogd trans-epidermaal vochtverlies. De huid ‘lekt’ en laat allergenen en irriterende stoffen binnendringen.
- Th2-type immuunhyperreactiviteit: overmatige productie van pro-inflammatoire cytokines (IL-4, IL-13, IL-31, verantwoordelijk voor jeuk).
- Genetische factor: persoonlijke of familiale voorgeschiedenis van atopie (eczeem, astma, allergische rhinitis, voedselallergie).
- Een verstoorde huidmicrobiota met verhoogde kolonisatie door Staphylococcus aureus op de atopische huid.
Er zijn talrijke factoren die opflakkeringen kunnen uitlokken: allergenen in de omgeving (huisstofmijt, pollen, dierenharen, schimmels), irriterende stoffen (agressieve zeep, wasmiddelen, transpiratie, wol), klimatologische schommelingen (droge kou in de winter, hitte in de zomer), stress, virale infecties, en soms bepaalde voedingsmiddelen bij kinderen met atopische dermatitis.
Hoe wordt eczeem gediagnosticeerd?
De diagnose is klinisch en wordt gesteld door de huisarts, de kinderarts of de dermatoloog op basis van het onderzoek van de huidlaesies, hun kenmerkende ligging (elleboog- en knieplooien, nek, handen, gezicht, afhankelijk van de leeftijd), de duur, het recidiverende karakter en de persoonlijke en familiale voorgeschiedenis van atopie.
Aanvullende onderzoeken worden niet standaard uitgevoerd. Ze kunnen worden voorgeschreven afhankelijk van de context:
- Epicutane tests (patch-tests) bij vermoeden van bijkomend allergisch contacteczeem.
- Allergologisch onderzoek (priktests, specifieke IgE-bepalingen) bij kinderen bij verdenking van een gelijktijdige voedselallergie of een ernstige vorm.
- Beoordeling van de ernst aan de hand van gestandaardiseerde scores (SCORAD, EASI, DLQI voor de kwaliteit van leven).
- Huidbiopsie bij zeldzame atypische vormen, om andere aandoeningen (psoriasis, mycosis fungoides) uit te sluiten.
Welke behandelingen zijn er voor eczeem?
De behandeling is gebaseerd op twee pijlers: een basisbehandeling met emollientia en de behandeling van opflakkeringen.
- Dagelijkse emollientia (basis van de levenslange behandeling): ceramiden, glycerine, karitéboter, colloïdale haver Rhealba®, 1 tot 2 keer per dag aan te brengen op een vochtige huid na het douchen. Sommige verzachtende middelen worden op recept vergoed bij atopische dermatitis.
- Dermocorticoïden voor de behandeling van opflakkeringen: de hoeksteen van de behandeling. Verschillende sterktes, doseringen en gebruiksduur (vingerkootregel: één vingerkoot voor een gebied van ongeveer twee handpalmen). Alleen op voorschrift gebruiken, niet voor langdurige zelfmedicatie.
- Topische calcineurineremmers (tacrolimus, pimecrolimus): alternatief voor dermocorticoïden, met name op het gezicht, de oogleden, in huidplooien en op kwetsbare plekken.
- Oraal in te nemen antihistaminica: beperkt nut bij zuivere eczeemgerelateerde jeuk. Bepaalde sedatieve middelen kunnen helpen bij slaapstoornissen als gevolg van nachtelijk krabben.
- UVB-NB-fototherapie (smal spectrum): voor uitgebreide vormen die resistent zijn tegen lokale behandelingen.
- Biotherapieën: dupilumab (anti-IL-4/IL-13-antilichaam) bij matige tot ernstige vormen, tralokinumab, lebrikizumab, orale JAK-remmers (baricitinib, upadacitinib, abrocitinib). Strikt onder toezicht van een dermatoloog.
- Antibiotica: bij een vastgestelde bacteriële superinfectie (impetiginatie).
Welke dagelijkse routines moet je volgen als je eczeem hebt?
Een vaste routine beperkt de frequentie en de ernst van de opflakkeringen:
- Korte, lauwe douches (5-10 minuten) met een syndet of een extra voedende gel, nooit agressieve zeep.
- De huidzachtjes droogdeppen en binnen 3 minuten na het douchen een verzachtend middel aanbrengen op de nog vochtige huid.
- Ruimekatoenen kleding, goed uitgespoeld hypoallergeen wasmiddel, zonder geparfumeerde wasverzachter.
- Korte, gevijldenagels om beschadigingen door krabben te beperken.
- Zorg voor een juiste luchtvochtigheid binnenshuis (luchtbevochtiger bij droge verwarming in de winter).
- Identificeer en vermijd persoonlijke triggers door een dagboek bij te houden van de opflakkeringen.
- Beheers stress door regelmatig technieken toe te passen (ademhalingsoefeningen, meditatie, aangepaste lichaamsbeweging).
Kan eczeem worden genezen?
Er bestaat tot op heden geen definitieve genezende behandeling voor atopisch eczeem: het is een chronische aandoening die zich in opflakkeringen en rustperiodes ontwikkelt. De meeste patiënten slagen er echter in de aandoening duurzaam onder controle te houden met een dagelijkse verzorgingsroutine en een aangepaste behandeling van de opflakkeringen. Meer dan de helft van de gevallen bij kinderen neemt af of verdwijnt vóór de adolescentie.
De recente biotherapieën (dupilumab en andere) hebben de vooruitzichten voor ernstige, therapieresistente vormen ingrijpend veranderd, met een aanzienlijk verbeterde levenskwaliteit bij de patiënten die hiervan profiteren.
Is eczeem besmettelijk?
Nee, eczeem is niet besmettelijk. Het is een aandoening die verband houdt met de individuele aanleg (genetisch, immuunsysteem, persoonlijke omgeving) en geen infectieziekte. Er is geen overdracht mogelijk tussen mensen, zelfs niet bij de ernstigste of vochtige vormen.
Zijn er recente ontwikkelingen in de behandeling van eczeem?
Het afgelopen decennium betekende een keerpunt dankzij gerichte biotherapieën:
- Dupilumab (anti-IL4/IL13), de eerste biotherapie die is goedgekeurd voor matige tot ernstige atopische dermatitis, geïndiceerd vanaf 6 maanden volgens de Europese aanbevelingen voor 2023-2024.
- Tralokinumab (anti-IL13), lebrikizumab: er komen steeds meer gerichte alternatieven beschikbaar.
- Orale JAK-remmers (baricitinib, upadacitinib, abrocitinib): orale toediening, specifieke monitoring vereist.
- Innovatieve topische middelen: ruxolitinib in crèmevorm, delgocitinib (topische JAK-remmers).
Deze behandelingen veranderen het dagelijks leven van patiënten met ernstige vormen van eczeem, voor wie er lange tijd geen therapeutische uitweg was.
Hoe beïnvloedt eczeem de kwaliteit van leven?
De impact van eczeem op de levenskwaliteit wordt sterk onderschat. Slaapstoornissen door jeuk ’s nachts en krabben, chronische vermoeidheid, angst, secundaire depressie, verlies van zelfvertrouwen (zichtbare laesies in het gezicht en op de handen), gevolgen voor school of werk. Kinderen met ernstige eczeem en hun gezinnen kunnen hier zwaar onder lijden.
Verschillende gevalideerde studies ( DLQI-schaal, IDQOL bij kinderen) tonen aan dat de gevolgen vergelijkbaar zijn met die van ernstige chronische aandoeningen. Psychologische begeleiding (CGT, sofrologie, hypnose), therapeutische voorlichting („atopiescholen“) en steun van patiëntenverenigingen (Association Française de l’Eczéma) vormen een waardevolle aanvulling op de dermatologische behandeling.
Kan eczeem worden veroorzaakt door omgevingsfactoren?
Ja, de omgeving speelt een belangrijke rol. De belangrijkste gedocumenteerde triggers zijn:
- Luchtallergenen: huisstofmijt (vooral in een vochtig klimaat), pollen (seizoensgebonden), haren en huidschilfers van dieren, schimmels.
- Huidirriterende stoffen: agressieve zeep, schoonmaakmiddelen, ontsmettingsmiddelen, transpiratie, ruwe vezels (wol, grove synthetische stoffen).
- Klimaat: droge winterkou en uitdrogende binnenverwarming, blootstelling aan de zon (tweesnijdend effect: vaak verbetering door gematigde UV-straling, soms verergering door de hitte).
- Stedelijke vervuiling: fijnstof, koolwaterstoffen, ozon.
- Tabak en passief roken, met name bij kinderen.
- Psychologische stress, ingrijpende gebeurtenissen in het leven.
- Virale infecties (verkoudheden, waterpokken): kunnen voorafgaan aan of gepaard gaan met een opflakkering.
Wat is het verband tussen eczeem en voeding?
De rol van voeding bij eczeem is beperkter dan vaak wordt gedacht. Voedselallergieën (koemelk, eieren, pinda’s, noten, soja, tarwe, vis, zeevruchten) spelen slechts in een klein aantal gevallen een rol, voornamelijk bij atopische kinderen jonger dan 5 jaar met matig tot ernstig eczeem.
Het uitsluiten van bepaalde voedingsmiddelen zonder dat er sprake is van een vastgestelde allergie wordt afgeraden: dit leidt niet tot verbetering van het eczeem en kan leiden tot voedingstekorten, met name bij kinderen. Bij een vermoeden blijft een gestructureerd allergologisch onderzoek (priktests, bepaling van specifieke IgE-waarden, indien nodig orale provocatietests) de enige geldige aanpak.
Een gevarieerd dieet, rijk aan omega-3 (vette vis, lijnzaad, chiazaad, noten), plantaardige antioxidanten en vezels, ondersteunt het algehele huidcomfort zonder dat dit een specifieke behandeling vormt.
Kan eczeem ook andere delen van het lichaam dan de huid aantasten?
Atopisch eczeem maakt deel uit van het ‘atopisch traject ’: eczeem bij jonge kinderen kan (maar niet altijd) worden gevolgd door de ontwikkeling van allergische rhinitis, astma of voedselallergieën. Dit verloop is gedocumenteerd, maar is niet onvermijdelijk.
Lokaal kan eczeem verschillende specifieke gebieden aantasten:
- Eczeem aan de oogleden: een dunne huidzone, vaak in verband met een allergeen (cosmetica, nagellak door wrijving).
- Eczeem op de lippen (cheilitis) en rond de mond.
- Eczeem aan de handen: komt zeer vaak voor bij beroepsbeoefenaars die herhaaldelijk in contact komen met water, handschoenen en schoonmaakmiddelen.
- Bacteriële secundaire infecties (impetigo door stafylokokken) of virale infecties (herpetiforme eczeem = ernstige vorm die dringende behandeling vereist).
Wat zijn de risico’s van langdurig gebruik van lokale corticosteroïden?
Bij correct gebruik zijn dermocorticoïden effectieve en goed verdraagbare geneesmiddelen. Langdurig, onjuist of continu gebruik zonder begeleiding kan leiden tot lokale bijwerkingen:
- Huidatrofie (dunnere huid).
- Telangiëctasieën (zichtbare kleine bloedvaatjes), striae op dunne huidgebieden (plooien, binnenkant van de dijen, buik).
- Lokalehypopigmentatie of hyperpigmentatie.
- Door corticosteroïden veroorzaakte acne, periorale dermatitis, verergering van rosacea.
- Verhoogde gevoeligheid voor huidinfecties.
- Rebound-effect bij plotseling staken van de behandeling.
- Zeer zelden systemische bijwerkingen (bij grootvlakige behandeling, dunne babyhuid).
De zogenaamde ‘corticofobie’ vormt vaak een belemmering voor een correct gebruik van deze behandelingen, terwijl correct voorgeschreven dermocorticoïden een betrouwbare en doeltreffende pijler blijven in de behandeling van eczeem. Door met uw arts te overleggen kunt u het gebruik afstemmen en profiteren van de voordelen zonder de risico’s te lopen.
Zijn er natuurlijke remedies of alternatieve therapieën?
Er zijn verschillende natuurlijke aanvullende benaderingen die de behandeling kunnen ondersteunen:
- Baden metcolloïdale havermout: aangetoond kalmerend effect bij lichte tot matige jeuk.
- Kokosolie of zoete amandelolie op zeer droge lichaamsdelen (te vermijden op een gezicht met acne vanwege het potentieel comedogene karakter).
- Aloë vera-gel: verzachting van oververhitte en geïrriteerde plekken.
- Verzachtende middelen verrijkt met panthenol en allantoïne: bekend om hun gunstige invloed op het huidcomfort.
- Technieken voor stressbeheersing: meditatie, sofrologie, hypnose. Verschillende studies ondersteunen het nut ervan bij chronische ontstekingsziekten.
Homeopathie, waar patiënten soms om vragen, beschikt niet over solide klinische bewijzen bij eczeem. Fytotherapie kan in sommige gevallen contactallergieën veroorzaken. Elke aanvullende behandeling moet worden besproken met de dermatoloog of de apotheker, met name wanneer er sprake is van een lopende medicamenteuze behandeling.
