PCOS (polycysteus ovariumsyndroom) is een veelvoorkomende endocriene aandoening die ongeveer één op de tien vrouwen in de vruchtbare leeftijd treft. Het wordt gekenmerkt door een hormonale onbalans die leidt tot een overmatige productie van androgenen, onregelmatige menstruatiecycli en vaak de aanwezigheid van kleine eierstokfollikels die zichtbaar zijn op een echografie. De symptomen zijn talrijk — acne, haaruitval, gewichtstoename rond de buik, hirsutisme — waardoor de diagnose vaak pas laat wordt gesteld.
De exacte oorzaken van PCOS zijn nog niet volledig opgehelderd, maar er zijn drie belangrijke factoren geïdentificeerd. Genetische aanleg speelt een rol: een familiegeschiedenis verhoogt het risico aanzienlijk.Insulineresistentie komt voor bij bijna 70% van de getroffen vrouwen en stimuleert de overmatige productie van androgenen door de eierstokken. Ten slotte verergeren een onevenwichtige voeding, een zittende levensstijl en chronische stress de symptomen en versnellen ze het verloop van het syndroom.
PCOS uit zich bij elke vrouw anders. Menstruatiestoornissen – zeldzame, onregelmatige of uitblijvende menstruaties – zijn het meest voorkomende symptoom. Hyperandrogenie uit zich in overmatige beharing (hirsutisme), aanhoudende acne en androgene haaruitval. Veel patiënten hebben moeite om zwanger te worden vanwege het uitblijven van een regelmatige eisprong. Sommige vrouwen hebben ook last van angst of depressieve episodes, die worden versterkt door de invloed van het syndroom op het lichaamsbeeld en de kwaliteit van leven.
De diagnose is gebaseerd op de Rotterdam-criteria: er hoeven slechts aan ten minste twee van de volgende drie voorwaarden te worden voldaan om PCOS te bevestigen. De eerste is het ontbreken of de onregelmatigheid van de menstruatiecycli (oligo-anovulatie). De tweede is klinische hyperandrogenie — overmatige beharing, acne — of biologische hyperandrogenie, met een verhoogd androgeengehalte in het bloed. De derde is de aanwezigheid van ovariumcysten bij echografie. Aan de hand van uitgebreide hormoononderzoeken kunnen andere gerelateerde endocriene aandoeningen worden uitgesloten.
Ja, PCOS is een van de belangrijkste oorzakenvan onvruchtbaarheid bij vrouwen. Door het uitblijven van een regelmatige ovulatie komt er niet maandelijks een eicel vrij, waardoor bevruchting moeilijk wordt — maar niet onmogelijk. Soms volstaan levensstijlveranderingen al om de eisprong te herstellen. Als dat niet lukt, stimuleren medicamenteuze behandelingen zoals clomifeen of letrozol de eisprong. In complexe gevallen kan de vruchtbaarheid ook worden ondersteund door IVF.
De behandeling van PCOS wordt afgestemd op de symptomen en de doelstellingen van de patiënte. Veranderingen in de levensstijl vormen de eerste behandelingsstap: een dieet met een lage glycemische index, regelmatige lichaamsbeweging en stressbeheersing verbeteren de insulinegevoeligheid. De gecombineerde anticonceptiepil reguleert de cycli en vermindert hyperandrogenie. Metformine verbetert de insulinegevoeligheid. Omega-3 en magnesium kunnen de voedingsaanpak aanvullen, op advies van een arts.
Het is niet mogelijk om PCOS volledig te voorkomen, vooral niet wanneer er sprake is van een genetische aanleg. Een gezonde levensstijl vanaf de adolescentie vermindert echter wel het risico op verergering en complicaties. Een vezelrijk dieet met weinig geraffineerde suikers, het handhaven van een stabiel gewicht — zelfs een matig gewichtsverlies van 5 tot 10 % verbetert de symptomen aanzienlijk — en dagelijkse lichaamsbeweging zijn op de lange termijn de meest effectieve maatregelen.
Als PCOS niet of onvoldoende wordt behandeld, kan dit op lange termijn tot verschillende complicaties leiden. Insulineresistentie kan uitgroeien tot diabetes type 2, wat bijzonder vaak voorkomt bij deze groep. Ook het risico op hoge bloeddruk en hart- en vaatziekten is verhoogd. Aanhoudende menstruatiestoornissen kunnen op termijn endometriumhyperplasie in de hand werken. Door regelmatige medische controle kunnen deze risico’s worden opgespoord en voorkomen voordat ze zich voordoen.
