Smeerwortel is een vaste plant uit de familie Boraginaceae, herkenbaar aan zijn grote, ruwe bladeren en zijn klokvormige bloemen in de kleuren paars, roze of wit. De naam is afgeleid van het Latijnse 'consolidare' ('versterken'), verwijzend naar het traditionele uitwendige gebruik ter ondersteuning van het welzijn van de huid. De plant is al lang bekend in de kruidengeneeskunde en is ook zeer geliefd in de tuin als groenbemester en om bestuivers aan te trekken. Een essentieel punt om meteen duidelijk te maken: smeerwortel wordt tegenwoordig uitsluitend uitwendig en in de tuin gebruikt. Inwendig gebruik (kruidenthee, voedingssupplement) wordt afgeraden vanwege stoffen die mogelijk giftig zijn voor de lever (zie voorzorgsmaatregelen). Het is dus een plant met een dubbele functie – uitwendige huidverzorging en tuinbouw – die men alleen moet gebruiken als men de veiligheidsgrenzen goed kent.
Smeerwortel komt oorspronkelijk uit Europa en het gematigde Azië en groeit van nature op rijke, vochtige grond, in de buurt van waterlopen of aan de rand van bossen, van de vlakte tot op middelhoge hoogten. Omdat tuiniers de plant omwille van haar veelzijdige toepassingen hebben omarmd, is ze wijdverspreid geraakt. Qua uiterlijk vormt de plant een pol van langwerpige, diepgroene bladeren die ruw aanvoelen. De holle, behaarde stengels dragen trossen kleine, hangende bloemen. Dankzij haar dikke, penwortel kan ze voedingsstoffen uit diepe lagen halen, wat haar waarde voor het verbeteren van de bodemstructuur en -vruchtbaarheid verklaart. Dit vermogen om mineralen te concentreren maakt haar tot een waardevolle plant in de moestuin, waar haar bladeren worden gebruikt om de grond en de compost op natuurlijke wijze te verrijken.
Smeerwortel dankt zijn eigenschappen aan verschillende bestanddelen:
Het is allantoïne dat de cosmetische waarde van smeerwortel bepaalt, terwijl de pyrrolizidine-alkaloïden de veiligheidsmaatregelen dicteren.
Bij uitwendig gebruik wordt smeerwortel van oudsher gewaardeerd om het huidcomfort. Zalven, balsems of kompressen op basis van smeerwortel staan erom bekend dat ze het comfort van de huid bevorderen bij kleine schaafwonden of oppervlakkige beschadigingen, en de regeneratie ervan ondersteunen. Dankzij de slijmstoffen wordt het ook plaatselijk aangebracht om de irritatie van de huid te verzachten. Sommigen gebruiken ook uitwendige preparaten ter ondersteuning van het gewrichtscomfort of bij kneuzingen (zoals arnica). Er zijn echter enkele voorzorgsmaatregelen die je in acht moet nemen: smeer smeerwortel nooit op een open of diepe wond (de alkaloïden kunnen dan worden opgenomen) en gebruik het niet langdurig. Bij ernstigere verwondingen, aanhoudende irritatie of langdurige gewrichtspijn is medisch advies onontbeerlijk. Smeerwortel verlicht kleine, oppervlakkige huidaandoeningen, maar is geen vervanging voor medische zorg.
Naast de toepassing op de huid is smeerwortel een echte ster in de natuurlijke tuinbouw, waar het op een volkomen veilige en zeer gangbare manier wordt gebruikt. De bladeren, die rijk zijn aan mineralen (met name kalium), worden gebruikt om een smeerlis-afkooksel te maken: men laat ze in water trekken om een natuurlijke vloeibare meststof te verkrijgen, die moet worden verdund voordat deze bij de voet van de gewassen wordt gegoten of gesproeid, wat de groei en bloei ervan bevordert. Als groenbemester kunnen de afgesneden bladeren ook als mulch worden gebruikt of in de compost worden verwerkt, die ze verrijken. Als smeerwortel in de buurt van groenten of fruitbomen wordt geplant, verbetert hij dankzij zijn diepe wortels de bodemstructuur en trekt hij bijen en bestuivers aan. Het is dus een waardevolle ecologische bondgenoot in de moestuin. Dit tuinbouwkundige gebruik, dat geen risico voor de gezondheid vormt, is een van de belangrijkste redenen om smeerwortel te kweken, naast de uitwendige cosmetische toepassingen.
Voorzorgsmaatregelen zijn essentieel bij het gebruik van smeerwortel:
Wat de variëteiten betreft: Russische smeerwortel (Symphytum × uplandicum), een kruising die zeer rijk is aan voedingsstoffen, heeft de voorkeur voor het maken van gier in de tuin. De gewone smeerwortel (Symphytum officinale) wordt traditioneel gebruikt voor uitwendig gebruik op de huid. In alle gevallen is het beter om de aanbevelingen van professionals op te volgen: bij smeerwortel primeert voorzichtigheid – en met name de strikte naleving van uitsluitend uitwendig gebruik – boven alles, gezien de levertoxiciteit van de alkaloïden bij inslikken.
