Wat is pityriasis versicolor en wat zijn de symptomen ervan?
Pityriasis versicolor is een oppervlakkige huidinfectie die wordt veroorzaakt door de overmatige groei van een gistsoort van het geslacht *Malassezia* (met name *Malassezia furfur* en *Malassezia globosa*), die normaal gesproken als commensaal op de menselijke huid voorkomt. Onder invloed van verschillende bevorderende factoren verandert deze gist in een pathogene, draadachtige vorm en veroorzaakt deze vlekken op de huid.
De typische klinische symptomen:
- Vlekken waarvan de kleur van persoon tot persoon verschilt, vandaar de term „versicolor”: roze, geelbruin, lichtbruin op een bleke huid; kleurloos (lichter) op een gebruinde of donkere huid — vooral zichtbaar in de zomer na blootstelling aan de zon, omdat de aangetaste zones niet bruinen.
- Voorkeurslocaties: bovenlichaam, rug, schouders, nek, soms armen en buik. Het gezicht wordt bij volwassenen zelden aangetast (komt vaker voor bij kinderen en zuigelingen).
- Fijne, schilferige afschilfering die zichtbaar wordt bij zacht schrapen met een curette: dit is het ‘schilfertje’ (of teken van Besnier), een kenmerkend klinisch symptoom.
- Vaak gepaard gaande metovermatige talgafscheiding.
- Matige jeuk of geen jeuk (vaak weinig uitgesproken).
Hoe wordt pityriasis versicolor gediagnosticeerd?
De diagnose is voornamelijk klinisch:
- Visuele inspectie van de kenmerkende laesies (verspreiding, uiterlijk, kleur).
- Positieve ‘spaanderproef’ (fijne afschilfering bij zacht krabben).
- Wood-lamp (gefilterde UVA-straling): typisch geeloranje fluorescentie van de aangetaste zones, nuttig voor het opsporen en het volgen van het genezingsproces.
- Mycologisch onderzoek: afname van huidschilfers voor direct microscopisch onderzoek (aantonen van karakteristieke filamenten en sporen in de vorm van ‘druiventrossen’) of kweek. Nuttig bij atypische presentatie of als de behandeling niet aanslaat.
De differentiële diagnose omvat met name vitiligo, pityriasis alba (achromische eczeematide bij kinderen), idiopathische druppelhypochromie, seborroïsche dermatitis van de romp en pityriasis rosé van Gibert.
Wat zijn de oorzaken van pityriasis versicolor?
Verschillende factoren bevorderen de proliferatie van de gist en de overgang naar de pathogene vorm:
- Warmte en vochtigheid (tropisch klimaat, zomer, vochtige omgevingen).
- Overmatig zweten.
- Verhoogde talgproductie (vette huid, puberteit, jonge volwassenen).
- Hormonale factoren: zwangerschap, anticonceptiva, langdurige behandeling met corticosteroïden.
- Immuunsuppressie (chemotherapie, immunosuppressiva, HIV, ondervoeding).
- Slecht gereguleerde diabetes.
- Constitutionele hyperhidrose.
- Het dragen van occlusieve en synthetische kleding in een warme omgeving.
- Het aanbrengen van occlusieve vette producten op de huid.
Pityriasis versicolor is geen teken van slechte hygiëne en ook geen infectie die 'van buitenaf' is opgelopen: het is een verstoring van de natuurlijke huidafweergemeenschap van de patiënt.
Welke behandelingen zijn er voor pityriasis versicolor?
De behandeling is gebaseerd op antischimmelmiddelen, afgestemd op de omvang en de frequentie van de recidieven:
- Topische antischimmelmiddelen als eerste keuze:
- Ketoconazol 2% in gel of shampoo, te gebruiken als douchegel: aanbrengen op een vochtige huid, 5 tot 10 minuten laten inwerken en vervolgens afspoelen. Gebruikelijke dosering: 1 keer per dag aanbrengen gedurende 7 dagen, een week later herhalen.
- Seleniumsulfide in lotionvorm (Selsun, Selegel): effectief alternatief; voorzichtigheid geboden bij contact met het bindvlies; kan textiel en geverfd haar verkleuren.
- Ciclopiroxolamine, terbinafine, miconazol in crèmes: voor plaatselijke behandeling.
- Orale antischimmelmiddelen op recept voor uitgebreide, terugkerende of resistente vormen: fluconazol of itraconazol in een korte kuur. Medische controle (controle op interacties met andere geneesmiddelen, leverfunctietest afhankelijk van de werkzame stoffen en de duur van de behandeling).
- Onderhoudsbehandeling ter voorkoming van recidieven: bijvoorbeeld maandelijkse toepassing van ketoconazol-shampoo of -douchegel, vooral in het warme seizoen.
- Ontsmetting van kleding die in direct contact komt (katoenen kleding, lakens, handdoeken) op 60 °C indien mogelijk.
De herpigmentatie van de aangetaste zones verloopt geleidelijk en traag: de kleurloze vlekken blijven enkele weken tot enkele maanden na de uitroeiing van de gist bestaan, totdat de omliggende huid bruin wordt of de melanocyten in de behandelde zones hun normale activiteit hervatten. Een geleidelijke blootstelling aan de zon met **goede bescherming** (SPF 30 tot 50) bevordert deze herpigmentatie. Zie zonbescherming.
Hoe kan pityriasis versicolor worden voorkomen?
Er zijn verschillende maatregelen die herhaling kunnen beperken, vooral in het warme seizoen:
- Droog de huid zorgvuldig af, vooral in de huidplooien en op de rug, na het douchen, sporten of zwemmen.
- Geef de voorkeur aan kleding van natuurlijke vezels (katoen) en loszittende kleding, vooral in een warme omgeving.
- Trek na het sporten of bij hevig zweten snel schone kleding aan.
- Beperk het gebruik van vette, occlusieve crèmes op de romp en de rug.
- Pas bij mensen die vatbaar zijn voor terugkerende infecties tijdens het risicoseizoen een antischimmelbehandelingsschema toe.
- Gebruik niet-occlusieve huidbevochtigingsmiddelen.
- Zorg voor een evenwichtige hormoonhuishouding en bloedsuikerspiegel bij aanwezigheid van predisponerende factoren.
- Regelmatige, maar niet overmatige hygiëne (gist maakt deel uit van de normale huidflora; overmatig reinigen heeft geen zin en kan de huidbarrière aantasten).
Kan pityriasis versicolor definitief worden genezen?
Een eenmalige uitroeiing wordt doorgaans bereikt met antischimmelmiddelen, maar recidieven komen vaak voor (bij 40 tot 60 % van de behandelde personen) omdat de bevorderende factoren blijven bestaan en de gist deel uitmaakt van de commensale flora. Een ‘definitieve genezing’ is dus niet gegarandeerd. Een effectieve aanpak bestaat uit:
- Een curatieve behandeling bij elke opflakkering.
- Een preventieve onderhoudsbehandeling bij mensen met frequente recidieven (topisch ketoconazol, maandelijkse behandelingen).
- Aandacht voor de bevorderende factoren (klimaat, transpiratie, kleding, hormonale toestand).
Door regelmatige controle bij een arts of dermatoloog kan de strategie worden aangepast aan het individuele profiel.
Hoe vaak komt pityriasis versicolor voor?
Pityriasis versicolor is een veel voorkomende oppervlakkige huidaandoening:
- Het komt vaker voor bij adolescenten en jonge volwassenen (hoge talgproductie).
- Wereldwijd voorkomend, met een duidelijk hogere prevalentie in tropische en warme klimaten.
- Treft mannen en vrouwen in gelijke mate.
- Komt vaker voor bij sporters, na de bevalling, bij langdurige behandeling met corticosteroïden en bij mensen met een verzwakt immuunsysteem.
Is pityriasis versicolor besmettelijk?
Nee, pityriasis versicolor wordt niet als besmettelijk in de klassieke zin beschouwd. De verantwoordelijke gist (*Malassezia*) maakt deel uit van de normale huidflora en is bij iedereen aanwezig. De aandoening ontstaat door een individuele onbalans (hormonale, transpiratie-, immuun- en omgevingsfactoren) die de vermenigvuldiging van deze gist bevordert en ervoor zorgt dat deze de pathogene vorm aanneemt. Het delen van wasgoed wordt evenmin beschouwd als een belangrijke manier van overdracht van mens op mens, in tegenstelling tot ringworm of dermatofytiën.
Laat pityriasis versicolor blijvende vlekken achter?
Veranderingen in de pigmentatie vormen het grootste esthetische probleem:
- Op een gebruinde huid zien de aangetaste plekken eruit als witte (achromische) vlekken.
- Op een bleke huid kunnen de vlekken enkele weken lichtbruin of roze blijven.
- Volledige herpigmentatie duurt enkele weken tot enkele maanden, afhankelijk van de blootstelling aan de zon (geleidelijk en met bescherming) en het herstel van de activiteit van de melanocyten.
- Pityriasis versicolor veroorzaakt geen littekens of blijvende schade aan de huid wanneer het op de juiste manier wordt behandeld.
Het gebruik van verzorgingsproducten die rijk zijn aan actieve bestanddelen voor de pigmentatie kan, afhankelijk van de situatie, met de arts worden besproken, maar geduld en bescherming tegen de zon zijn over het algemeen de beste bondgenoten bij de herpigmentatie.
Hoe onderscheid je pityriasis versicolor van vitiligo?
Dit onderscheid is essentieel, omdat de twee aandoeningen niets gemeen hebben wat betreft hun mechanismen of behandeling:
- Pityriasis versicolor: achromische of hyperchromische vlekken met **fijne schilfering** (het ‘spaanderteken’), verspreid over de romp en de rug, geeloranje fluorescentie onder de Wood-lamp, positief mycologisch onderzoek. Omkeerbaar met een antischimmelbehandeling.
- Vitiligo: witte vlekken die **volledig ontkleurd** zijn (verlies van melanocyten), geen schilfering, vaak symmetrische verspreiding (gezicht, rug van de handen, rond de lichaamsopeningen), krijtwitte fluorescentie onder de Wood-lamp, negatief mycologisch onderzoek. Chronische auto-immuunziekte die een specifieke behandeling vereist.
Het dermatologisch en mycologisch onderzoek maken een nauwkeurige diagnose mogelijk. Raadpleeg bij twijfel gerust een dermatoloog.
Bestaan er natuurlijke behandelingen tegen pityriasis versicolor?
Er worden verschillende benaderingen genoemd, maar de medische antischimmelbehandeling blijft de standaard:
- Etherische olievan de theeboom (tea tree): schimmelwerende eigenschappen onderzocht in vitro. Kan als aanvullende behandeling worden gebruikt, altijd verdund tot maximaal 1% in een plantaardige dragerolie; test in de elleboogplooi gedurende 24 tot 48 uur. Gebruikelijke voorzorgsmaatregelen: zwangerschap, borstvoeding, kinderen <7 jaar, mogelijke overgevoeligheid.
- Verdunde appelazijn (nooit puur) als plaatselijk kompres: cosmetische traditie, beperkte klinische gegevens over pityriasis versicolor. Te vermijden op beschadigde of zeer gevoelige huid.
- Aloë vera-gel: verzachtende werking als aanvulling, zonder daadwerkelijke schimmelwerende werking.
- Regelmatig wassen van het beddengoed op 60 °C als aanvulling op de behandeling.
Deze benaderingen zijn geen vervanging voor goedgekeurde lokale antischimmelmiddelen (ketoconazol, seleniumsulfide), die de snelste en meest betrouwbare oplossingen blijven. Een medisch advies helpt bij het bepalen van de aanpak, afhankelijk van de omvang en de frequentie van recidieven.
