Oligurie is een medische aandoening die wordt gekenmerkt door een verminderde urineproductie. Medisch gezien wordt oligurie bij volwassenen gedefinieerd als een urinevolume van minder dan 400 milliliter per 24 uur, of minder dan 0,5 ml per kilogram lichaamsgewicht per uur.
Deze verminderde urineproductie is op zichzelf geen ziekte, maar een klinisch signaal dat kan wijzen op een onderliggende afwijking die de nierfunctie, het lichaamsvochtvolume of de urinewegen beïnvloedt. Volgens de HAS en de Vereniging voor Nefrologie behoort oligurie tot de belangrijkste waarschuwingssignalen van acuut nierfalen en vereist het altijd een medische beoordeling om de oorzaak vast te stellen en de behandeling aan te passen. Het behoort tot de urinewegaandoeningen waarvan de beoordeling onder de verantwoordelijkheid van een arts valt.
De oorzaken van oligurie worden traditioneel ingedeeld in drie grote categorieën op basis van het pathofysiologische mechanisme: prerenale, renale en postrenale oorzaken.
De prerenale oorzaken (de meest voorkomende) zijn het gevolg van een verminderde renale doorbloeding: uitdroging door onvoldoende vochtinname, aanzienlijk vochtverlies via het spijsverteringsstelsel (braken, diarree), vochtverlies via de huid (overmatig zweten, uitgebreide brandwonden), bloedingen, hartfalen, circulatoire shock. Renale oorzaken duiden op een aantasting van het nierparenchym zelf: acute tubulaire necrose, glomerulonefritis, interstitiële nefritis, renale vasculaire aandoeningen. Postrenale oorzaken houden verband met een obstructie in de urinewegen: bilaterale of unilaterale urinewegstenen, prostaathypertrofie, tumoren in de urinewegen, retroperitoneale fibrose. Bepaalde geneesmiddelen (NSAID’s, ACE-remmers, ARB’s, bepaalde antibiotica, jodiumhoudende contrastmiddelen, overmatig gebruik van diuretica) kunnen eveneens een rol spelen en rechtvaardigen een medische herbeoordeling van de lopende behandelingen.
De diagnose van oligurie is een combinatie van een gestructureerde klinische aanpak en gerichte aanvullende onderzoeken. Dit valt uitsluitend onder de bevoegdheid van een arts.
Tijdens het medisch interview wordt de recente anamnese in kaart gebracht: vochtinname, vochtverlies (via de darmen, transpiratie), huidige medicatie, medische en chirurgische voorgeschiedenis. Bij het lichamelijk onderzoek worden de hydratatietoestand, de bloeddruk, de cardio-pulmonale auscultatie en de aanwezigheid van oedeem beoordeeld. Een nauwkeurige meting van de diurese over 24 uur bevestigt de oligurie. De standaard laboratoriumonderzoeken omvatten: bloed- en urine-ionogram, serumcreatinine en ureum met schatting van de glomerulaire filtratiesnelheid (GFR), urineonderzoek (teststrips, ECBU, urine-ionogram, natrium-excretiefractie).Beeldvorming door middel van echografie van de nieren en de blaas is bedoeld om een obstructie of morfologische afwijking op te sporen, indien nodig aangevuld met een CT-scan van de buik en het bekken. Deze aanpak maakt het mogelijk om te bepalen of de oorzaak prerenale, renale of postrenale is en om de behandeling daarop af te stemmen.
De behandeling van oligurie is uitsluitend etiologisch: deze is gericht op het behandelen van de vastgestelde onderliggende oorzaak. Dit valt strikt onder medisch voorschrift en vereist ziekenhuisopname bij ernstige vormen.
Bij prerenale oorzaken (uitdroging, hypovolemie) is rehydratatie via de mond bij matige vormen of via een infuus in het ziekenhuis bij ernstige vormen de eerstelijnsbehandeling. Bij renale oorzaken hangt de behandeling af van de etiologie: stopzetting van nefrotoxische geneesmiddelen, specifieke behandeling van glomerulonefritis of nefropathieën, gespecialiseerde nefrologische zorg. Bij postrenale oorzaken is het vaak dringend noodzakelijk om de obstructie op te heffen door middel van urinekatheterisatie, het inbrengen van een JJ-katheter of een percutane nefrostomie. Bij ernstig acuut nierfalen kan extra-renale zuivering (dialyse) noodzakelijk zijn. De lopende behandelingen, met name NSAID’s, ACE-remmers, ARB’s en diuretica, worden systematisch geëvalueerd. Zelfmedicatie wordt in deze context ten zeerste afgeraden.
De preventie van oligurie berust voornamelijk op het herkennen en aanpakken van risicosituaties. Met eenvoudige maatregelen kunnen episodes van prerenale oligurie, de meest voorkomende vorm, worden beperkt.
Zorgen voor voldoende vochtinname (gemiddeld 1,5 tot 2 liter water per dag voor een volwassene, aan te passen aan de warmte, de lichamelijke activiteit en de medische situatie) is de eenvoudigste preventieve maatregel. Wees extra waakzaam tijdens periodes van extreme hitte, bij gastro-enteritis met braken en diarree, en bij langdurige fysieke inspanningen. Regelmatige controle van de nierfunctie is onontbeerlijk bij risicopatiënten: ouderen, diabetespatiënten of patiënten met hypertensie, patiënten met chronischnierfalen en patiënten die nefrotoxische behandelingen ondergaan.Het aanpassen van de behandelingen (NSAID’s, diuretica, ACE-remmers, ARB’s) in geval van verminderde nierfunctie of uitdroging moet in overleg met de behandelende arts gebeuren. Het volledige assortiment producten ter ondersteuning van het urineercomfort is in de apotheek verkrijgbaar, maar vormt geen vervanging voor medische zorg.
Een niet-gediagnosticeerde of onbehandelde oligurie brengt verschillende, soms ernstige complicaties met zich mee. Om deze te voorkomen is een snelle medische consultatie noodzakelijk.
De ophoping van stikstofhoudende toxines (ureum, creatinine, andere uremische toxines) is het gevolg van een verminderde renale uitscheiding en kan leiden tot asthenie, misselijkheid en, in ernstige gevallen, uremische encefalopathie. Een verstoring van de elektrolytenbalans (met name hyperkaliëmie) kan levensbedreigend zijn: ernstige hyperkaliëmie brengt het risico op potentieel fatale hartritmestoornissen met zich mee. Een overbelasting van water en natrium, met perifere oedeemen en longoedeem, bemoeilijkt het verloop van aanhoudende oligurie. De ontwikkeling naar acuut en vervolgens chronisch nierfalen kan permanente dialyse noodzakelijk maken. Een acuut uremisch syndroom kan gepaard gaan met neurologische stoornissen, spijsverteringsstoornissen en hematologische afwijkingen. De aanwezigheid van koorts, lage rugpijn, verwardheid, uitgebreide oedemen of ademhalingsstoornissen in combinatie met oligurie vereist een spoedconsult bij een arts.
Oligurie kan gepaard gaan met verschillende klinische tekenen die wijzen op de oorzaak en de ernst ervan. Het herkennen hiervan is een belangrijk signaal om medische hulp in te roepen.
De meest voorkomende symptomen zijn onder meer: een opvallende afname van het urinevolume ten opzichte van de gebruikelijke urineproductie, donkerdere en geconcentreerdere urine (mahoniekleurig of bruin), vermoeidheid en algemene zwakte, een droge mond en intense dorst bij gelijktijdige uitdroging, oedeem (zwelling van de enkels, benen, soms het gezicht) bij een nier- of hartgerelateerde oorzaak. Meer algemene symptomen kunnen wijzen op een complicatie: misselijkheid en braken, verlies van eetlust, verwardheid, slaperigheid, kortademigheid bij inspanning of in rust. Een plotselinge afname van de urineproductie, vooral bij een risicopatiënt, vereist onmiddellijk medisch advies. Deze afname gaat vaak gepaard met andere urinewegpijn of urinewegklachten die het klinische beeld completeren.
Zoweloligurie alsanurie duiden op een abnormaal lage urineproductie, maar verschillen in ernst en klinische implicaties.
Oligurie komt overeen met een verminderde urineproductie: een volume van minder dan 400 ml per 24 uur bij volwassenen, of minder dan 0,5 ml per kg per uur. Het kan omkeerbaar zijn als de oorzaak snel wordt vastgesteld en behandeld.Anurie is een ernstigere aandoening: de urineproductie is vrijwel afwezig, minder dan 100 ml per 24 uur volgens de klassieke definitie. Dit duidt op vergevorderd nierfalen (massale tubulaire necrose, terminaal hepatorenaal syndroom) of een volledige bilaterale obstructie van de urinewegen. Anurie is een absolute medische noodsituatie die onmiddellijke ziekenhuisopname vereist, meestal op de afdeling nefrologie of op de intensive care. Het onderscheid tussen beide aandoeningen is uitsluitend een kwestie van medische beoordeling, maar elke aanzienlijke en aanhoudende afname van de urineproductie rechtvaardigt een snelle consultatie.
Ja,oligurie bij kinderen komt voor en vormt een zorgwekkende situatie vanwege de fysiologische bijzonderheden van het kind. De definitie verschilt van die bij volwassenen en de monitoring is lastiger.
Bij kinderen wordt oligurie doorgaans gedefinieerd als een urineproductie van minder dan 0,5 tot 1 ml per kg per uur, afhankelijk van de leeftijd, en bij zuigelingen als een aanzienlijk lager aantal natte luiers dan normaal. De meest voorkomende oorzaak is acute uitdroging door gastro-enteritis met braken en diarree, een situatie die in de winter vaak voorkomt. De specifieke risico’s zijn bijzonder zorgwekkend vanwege de geringe water- en natriumreserve van het jonge kind: snelle en ernstige verstoring van de elektrolytenbalans, acuut nierfalen, hypovolemische shock. Elke aanzienlijke afname van de urineproductie bij een kind, met name bij zuigelingen, is reden voor een spoedconsult bij de arts of zelfs voor doorverwijzing naar de pediatrische spoedeisende hulp. De Franse Vereniging voor Kindergeneeskunde beveelt een snelle consultatie aan bij tekenen van gelijktijdige uitdroging (diepe oogkassen, ingevallen fontanel, aanhoudende huidplooi, slaperigheid).
De zwangerschap verandert de urinefysiologie aanzienlijk en brengt verschillende situaties met zich mee die tot oligurie kunnen leiden. Door verloskundige controle kunnen deze worden opgespoord en behandeld.
Er kunnen verschillende mechanismen een rol spelen.De toename van het circulerende volume en de hemodynamische veranderingen kunnen de nierfunctie extra belasten. Mechanische druk van de zwangere baarmoeder op de urinewegen (met name de urineleiders) in het derde trimester kan de urineafvoer verstoren. Specifieke zwangerschapsgerelateerde aandoeningen brengen een verhoogd risico met zich mee: pre-eclampsie (hypertensie in combinatie met proteïnurie, soms gecompliceerd door oligurie, wat een teken van ernst is), HELLP-syndroom, obstetrische bloeding, uitdroging door hevig zwangerschapsbraaksel. Elke afname van de urineproductie bij een zwangere vrouw, met name in het derde trimester, is aanleiding voor een spoedconsult bij de verloskundige. Door tijdens de zwangerschapscontrole regelmatig de bloeddruk, het gewicht en de proteïnurie te controleren, kan pre-eclampsie in een vroeg stadium worden opgespoord. Raadpleeg voor comfortzorg tijdens de zwangerschap de passende selectie in de categorie urinewegen en uitscheiding.
Naast de eerste onderzoeken kunnen, afhankelijk van de initiële diagnostische richting, verschillende aanvullende onderzoeken nodig zijn. Het voorschrijven hiervan is voorbehouden aan de specialist (nefroloog, uroloog).
Een nier-scintigrafie (DMSA, MAG3, DTPA, afhankelijk van de indicatie) beoordeelt de doorbloeding van de nieren, de functie van elke nier afzonderlijk en onderzoekt eventuele obstructies of functionele afwijkingen. Een nierbiopsie, uitgevoerd in een gespecialiseerd ziekenhuis onder echografische begeleiding, kan bij bepaalde nierziekten aangewezen zijn om het nierparenchym histologisch te analyseren en de behandeling te sturen.Echocardiografie beoordeelt de hartfunctie, aangezien hartfalen (met name aan de linkerkant) de nierdoorbloeding kan verstoren en tot oligurie kan leiden. Bij reanimatie vormen de meting van de centrale veneuze druk ende vullings-echocardiografie de leidraad voor het vochtbeheer en de volumevergroting. Andere specifieke onderzoeken kunnen worden voorgesteld: onderzoek naar proteïnurie in 24-uursurine, immuno-elektroforese van bloed en urine, auto-immuunonderzoek, bepaling van specifieke markers afhankelijk van de vermoedelijke etiologie. Dit hele traject vereist coördinatie tussen de huisarts, de nefroloog en andere specialisten, al naar gelang de behoeften.
