Hyperpigmentatie verwijst naar een overmatige productie van melanine door de melanocyten, wat leidt tot huidgebieden die donkerder zijn dan de omliggende huid. Dit mechanisme wordt in gang gezet door de activering van tyrosinase, het belangrijkste enzym bij de melanogenese, onder invloed van verschillende prikkels: UV-straling, huidontsteking, hormonale schommelingen of herhaalde wrijving. Hyperpigmentatie is geen op zichzelf staande aandoening, maar een mechanisme dat bij verschillende huidaandoeningen voorkomt, waarbij de intensiteit en de locatie variëren naargelang de oorzaak en het fototype.
De term hyperpigmentatie omvat verschillende afzonderlijke aandoeningen die hetzelfde onderliggende mechanisme delen, maar verschillende oorzaken hebben. Melasma is een hormonale hyperpigmentatie van het gezicht, die wordt bevorderd door zwangerschap, anticonceptie of blootstelling aan de zon, met vaak symmetrische contouren. Ouderdomsvlekken (actinische lentigo’s) zijn het gevolg van cumulatieve blootstelling aan de zon gedurende meerdere decennia, voornamelijk op de aan de zon blootgestelde zones (handen, gezicht, decolleté). Post-inflammatoire hyperpigmentatie daarentegen treedt op na een lokale beschadiging van de huid, ongeacht de leeftijd of de hormonale toestand.
Post-inflammatoire hyperpigmentatie (PIP) ontstaat na een huidletsel: een acnepuistje, een snijwond, een brandwond, eczeem of wrijving. De ontsteking stimuleert plaatselijk de melanocyten, die een overmaat aan melanine produceren op de plek van de genezen laesie, waardoor er gedurende enkele weken tot maanden een bruine of grijsachtige vlek achterblijft. Dit verschijnsel komt vooral voor bij mensen met een mat of donker huidtype, bij wie de reactie van de melanocyten op ontstekingen van nature sterker is. De vlek vervaagt doorgaans vanzelf, maar het verloop kan worden versneld door gerichte verzorging.
Verschillende cosmetische werkzame stoffen beïnvloeden de melanogenese om de teint te egaliseren. Vitamine C remt tyrosinase en heeft een aanvullende antioxiderende werking; het kan effectief worden gecombineerd met vitamine E om de bescherming tegen oxidatieve stress te versterken. Zoethout, rijk aan glabridine, is een natuurlijke tyrosinaseremmer die in de huidverlichtende cosmetica wordt erkend. Niacinamide beperkt de overdracht van melanine naar de keratinocyten aan het huidoppervlak, waardoor vlekken na enkele weken regelmatig gebruik visueel vervagen.
Zonnebescherming is de belangrijkste maatregel om verergering of terugkeer van hyperpigmentatie te voorkomen: zelfs matige blootstelling aan de zon stimuleert de melanineproductie op de reeds aangetaste plekken opnieuw. Dagelijkse bescherming met een zonnebrandcrème met SPF 50 is onmisbaar bij de behandeling van hyperpigmentatie, ook bij bewolkt weer. Door niet aan ontstekingshaarden (acne, insectenbeten) te krabben of eraan te zitten, wordt het risico op post-inflammatoire vlekken verminderd. Een regelmatige, milde peeling bevordert de celvernieuwing en zorgt ervoor dat de gepigmenteerde plekken geleidelijk vervagen, op voorwaarde dat u de zonbescherming de daaropvolgende dagen systematisch versterkt.
Een consult bij een dermatoloog wordt aanbevolen bij vlekken die van vorm, kleur of grootte veranderen, die bloeden of jeuken, of bij uitgebreide hyperpigmentatie die niet reageert op gebruikelijke cosmetische verzorging. De dermatoloog kan gerichtere oplossingen voorstellen (depigmenterende behandelingen op recept, medische peelings, laser) wanneer cosmetische verzorgingsproducten niet volstaan om de vlek te vervagen.
