Vlekken onder de oksels ontstaan door twee verschillende mechanismen. Witte of grijze vlekken ontstaan door aluminiumzouten (aluminiumchlorohydraat, aluminiumzirkonium) in anti-transpiratiemiddelen — deze zetten zich af op de textielvezels en vormen onoplosbare kristallen die bestand zijn tegen een gewone wasbeurt. Geelbruine vlekken ontstaan door een chemische reactie tussen zweet (ureum, melkzuur) en de eiwitten in natuurlijke vezels (katoen, linnen) onder invloed van warmte en tijd — deze vlekken ontstaan los van het anti-transpirant. Op kledingstukken met niet-verwijderde zweetresten kunnen beide soorten vlekken tegelijkertijd ontstaan. Inzicht in dit mechanisme helpt bij het kiezen van het juiste product en de juiste wasmethode.
Deodorant werkt uitsluitend tegen geurtjes — het neutraliseert de huidbacteriën die verantwoordelijk zijn voor de afbraak van de vetzuren in het zweet, zonder de geproduceerde hoeveelheid te verminderen. Het voorkomt geen vochtvlekken. Het anti-transpirant (Etiaxil, Vichy, SVR Spirial, Ducray Hidrosis) bevat aluminiumzouten die de eccriene klieren tijdelijk afsluiten, waardoor de zweetproductie met 20 tot 40 % wordt verminderd, afhankelijk van de formule — het pakt vochtvlekken aan, maar kan witte vlekken op donkere kleding veroorzaken. De ‘anti-vlek’-formules (Cavaillès Anti-Traces, Vichy Anti-Traces) maken gebruik van speciaal samengestelde aluminiumzouten om deze witte vlekken tot een minimum te beperken, zonder dat dit ten koste gaat van de doeltreffendheid.
Twee gedocumenteerde natuurlijke werkzame stoffen. De etherische olie van salie (Salvia officinalis) heeft een matig zweetremmende werking door een perifeer anticholinergisch effect op de eccriene klieren, en een antibacteriële werking op de bacteriën die verantwoordelijk zijn voor okselgeuren (Corynebacterium, S. epidermidis). Te gebruiken in verdunde vorm (1-3 % in een plantaardige olie) bij plaatselijke toepassing — de thujonen van de salie zijn neurotoxisch bij hoge doseringen. Propolis (gestandaardiseerd ethanol-extract) heeft een krachtige antibacteriële werking met een breed spectrum tegen de Gram-positieve bacteriën die verantwoordelijk zijn voor de stinkende afbraak van vetzuren in de oksels — relevant in natuurlijke deodorants die zonder aluminiumzouten zijn samengesteld.
Zink is een endogeen antimicrobieel middel — bij uitwendig gebruik (zinkricinoleaat in natuurlijke deodorants) neutraliseert het de geurmoleculen direct door middel van chelatie. Bij orale inname (15 tot 30 mg/dag) verbetert zinksuppletie het microbiome van de okselhuid en vermindert het de groei van geurveroorzakende bacteriën. Vitamine B6 (pyridoxine) is een cofactor bij de afbraak van zwavelhoudende aminozuren — een tekort hieraan leidt tot een overmatige uitscheiding van stinkende zwavelverbindingen via het zweet (methionine → methaanthiol). Bij een dosering van 25-50 mg/dag is aangetoond dat suppletie met vitamine B6 lichaamsgeuren vermindert die verband houden met een zwavelrijk dieet.
Voor witte vlekken (aluminiumafzettingen): 30 minuten laten weken in verdunde witte azijn (1:1 met water), daarna normaal wassen — azijnzuur lost de aluminiumkristallen op. Voor gele vlekken (eiwitoxidatie): een pasta van zuiveringszout en waterstofperoxide (3%), 20 minuten voor het wassen aanbrengen. Preventie: breng de deodorant alleen aan op een droge en schone huid, wacht 2 tot 3 minuten voordat je je aankleedt. Bij deodorants zonder aluminiumzouten is het risico op witte vlekken uitgesloten — ten koste van een verminderde zweetremmende werking.
Voor de gevoelige huid (geschoren, geïrriteerd, atopisch): geef de voorkeur aan alcoholvrije, geurloze formules op basis van aluminiumchlorohydraat (minder irriterend dan aluminiumzirconium). Roll-ons zijn minder irriterend dan sprays (geen drijfgassen). Bijhyperhidrose (medisch gedefinieerd overmatig zweten) volstaan klassieke anti-transpiranten niet — formules met een hoge concentratie aluminiumchlorohydraat (Etiaxil Okselbehandeling, 15 %) of medische oplossingen (iontoforese, injecties met botulinetoxine) zijn aangewezen en moeten met een dermatoloog worden besproken.
