Gezondheidsinformatie opgesteld onder toezicht vanArnaud, doctor in de farmacie. Bronnen: Haute Autorité de Santé (HAS), Société Française de Dermatologie (SFD), Inserm, Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC). Dit artikel is geen vervanging voor een consult bij een dermatoloog. Raadpleeg een dermatoloog bij verdachte huidveranderingen.
Actinische keratose (AK), ook wel zonnekeratose genoemd, is een precancereuze huidverandering die het gevolg is van langdurige blootstelling aan ultraviolette straling (UV) — zowel natuurlijke (zon) als kunstmatige (zonnebanken, door het IARC geclassificeerd als kankerverwekkend van groep 1). Het ontwikkelt zich op huidgebieden die chronisch aan zonlicht worden blootgesteld: het gezicht (voorhoofd, neus, jukbeenderen, slapen), oren, lippen (actinische cheilitis), de hoofdhuid bij mensen met alopecia, de rug van de handen, de onderarmen en het decolleté.
Actinische keratose maakt deel uit van een dermatologisch continuüm dat, bij gebrek aan behandeling, kan uitgroeien tot een plaveiselcelcarcinoom van de huid. Het individuele risico op transformatie bij een geïsoleerde laesie is laag, maar wordt significant wanneer het wordt gecumuleerd over een groot aantal laesies en meerdere jaren. Het begrip ‘kankergevaarzone’ staat centraal: ook het gebied rondom de zichtbare laesies is blootgesteld en vertoont subklinische celafwijkingen.
De laesies van actinische keratose vertonen kenmerkende klinische kenmerken:
Alarmsignalen die een onmiddellijkconsult bij een dermatoloog vereisen: een laesie die snel verdikt, bij het minste trauma bloedt, zweren vormt, spontaan pijnlijk wordt of groter wordt dan 1 cm. Deze symptomen kunnen wijzen op een transformatie naar een plaveiselcelcarcinoom.
Preventie is gebaseerd op strikte bescherming tegen de zon gedurende het hele leven:
Verschillende studies (met name de ONTRAC-studie, gepubliceerd in het New England Journal of Medicine in 2015, Chen et al.) hebben een matig beschermend effect aangetoond van orale nicotinamide (vitamine B3) in een dosering van 500 mg tweemaal daags bij patiënten met een hoog risico, met een afname van ongeveer 23% van het aantal actinische keratosen. Dit moet nog met een dermatoloog worden besproken alvorens langdurig met suppletie te beginnen.
De keuze van de behandeling hangt af van het aantal laesies, hun locatie, hun dikte en de klinische context. Alle behandelingen worden voorgeschreven en uitgevoerd door een dermatoloog:
Geen enkele cosmetische behandeling of voedingssupplement kan deze medische behandelingen vervangen. Dermocosmetische verzorgingsproducten (vochtinbrengende crèmes, herstellende balsems, ceramiden, aftersun) kunnen daarentegen, op advies van de dermatoloog, het herstel van de huid na de behandeling ondersteunen.
De diagnose wordt gesteld door een dermatoloog op basis van een klinisch onderzoek, waaronder een visueel en palpatoir onderzoek van de laesies, evenals een volledig onderzoek van de huid. Het onderzoek kan worden aangevuld met:
De dermatoloog beoordeelt tevens het risico op maligniteit en andere huidlaesies (carcinomen, naevi die in de gaten moeten worden gehouden). Bij twijfel over andere laesies kan er sprake zijn van vergevorderde huidveroudering door zonlicht naast de keratosen op dezelfde plaatsen.
Ja, actinische keratose wordt beschouwd als een voorloper van plaveiselcelcarcinoom. Volgens de beschikbare gegevens (HAS, SFD) is het risico op transformatie per geïsoleerde laesie per jaar laag (schattingen variëren van 0,025 tot 16 % afhankelijk van de studie, meestal rond 1 % per laesie per jaar), maar dit risico wordt aanzienlijk wanneer er sprake is van talrijke, langdurige laesies of wanneer deze zich op een uitgebreid carcinogeen gebied bevinden.
Plaveiselcelcarcinoom van de huid heeft, wanneer het in een vroeg stadium wordt ontdekt, over het algemeen een goede prognose. Regelmatige dermatologische controle is daarom de sleutel tot een optimale behandeling. Elke laesie die dikker wordt, bloedt, zweren vertoont of pijnlijk wordt, moet onmiddellijk worden onderzocht.
Met een passende dermatologische behandeling en strikte bescherming tegen de zon is de prognose in de overgrote meerderheid van de gevallen gunstig. De huidige behandelingen maken een effectieve verwijdering van de laesies mogelijk, en het voorkomen van recidieven berust op:
Mensen met actinische keratose lopen een verhoogd risico op het ontwikkelen van andere vormen van huidkanker (basaalcelcarcinomen, melanomen): de dermatologische controle omvat daarom een volledig onderzoek van de huid.
Actinische keratose is een zeer veelvoorkomende aandoening, waarvan de prevalentie toeneemt met de leeftijd en met de breedtegraad (hoge prevalentie in landen met veel zon). In Europa melden verschillende studies (Werner 2013, Heerfordt 2017) een prevalentie van ongeveer 15 tot 25 % bij volwassenen ouder dan 60 jaar met een lichte huid, met hogere cijfers in Australië of in de mediterrane landen.
De toename van buitenactiviteiten, het zomertoerisme en het historische gebruik van UV-cabines verklaart ook het optreden bij jongere volwassenen (40-50 jaar), met name bij mensen die in hun kindertijd en adolescentie veelvuldig zonnebrand hebben opgelopen.
Er zijn verschillende individuele risicofactoren vastgesteld:
Een deel van de laesies kan spontaan verdwijnen, maar ze hebben de neiging om op dezelfde plek terug te keren. Studies vermelden variabele percentages van spontane regressie (tot 25 % na één jaar voor bepaalde cohorten), maar een gelijk of groter deel van de laesies blijft bestaan of komt terug. Het uitblijven van een behandeling brengt het risico van progressie en transformatie met zich mee.
Het wordt daarom afgeraden te wachten op een 'spontane verdwijning': elke verdachte laesie moet worden beoordeeld door een dermatoloog, die afhankelijk van de context beslist over een behandeling of louter observatie.
De differentiële diagnose omvat verschillende huidlaesies die op actinische keratose kunnen lijken:
De dermatoloog onderscheidt deze aandoeningen aan de hand van klinisch onderzoek, dermoscopie en, indien nodig, een biopsie. Geen enkele zelfdiagnose op afstand kan dit onderzoek vervangen.
Leven met actinische keratose kan aanzienlijke angst veroorzaken, die verband houdt met het zichtbare uiterlijk van de laesies in het gezicht en de angst dat deze zich tot kanker kunnen ontwikkelen. De behandelingen zelf (roodheid, korstjes, een branderig gevoel gedurende 1 tot 3 weken, afhankelijk van de techniek) kunnen van invloed zijn op het zelfbeeld en het sociale leven.
Enkele tips om hiermee om te gaan:
Door regelmatige controle en strikte bescherming tegen de zon kunt u op de lange termijn weer vertrouwen krijgen in de beheersing van de aandoening.
Dit artikel is uitsluitend bedoeld ter informatie. Bij een verdachte huidverandering (ruw, aanhoudend, verdikt, bloedend of met zweren) moet u een afspraak maken met een dermatoloog. Vroegtijdige opsporing zorgt voor een eenvoudigere behandeling en een betere prognose.
