Enuresis, in de volksmond ook wel 'bedplassen' genoemd, is het onvrijwillig plassen op een leeftijd waarop de blaascontrole normaal gesproken al verworven zou moeten zijn (meestal na 5 jaar). Het komt vooral voor bij kinderen, maar kan in bepaalde klinische situaties ook bij volwassenen voorkomen.
Volgens de classificaties van de International Children's Continence Society (ICCS) en de aanbevelingen van de HAS worden traditioneel twee hoofdvormen onderscheiden.Primaire enuresie is het ontbreken van nachtelijke controle over de blaas vanaf de geboorte, zonder dat er ooit een langdurige periode van nachtelijke zindelijkheid is geweest.Secundaire enuresis treedt op na een periode van ten minste zes maanden nachtelijke continentie en kan verband houden met psychologische, medische of omgevingsfactoren die de aandoening uitlokken. Enuresis behoort tot de urinewegstoornissen waarvan de beoordeling onder de verantwoordelijkheid van een arts valt.
De oorzaken van enuresis zijn multifactorieel en verschillen naargelang de leeftijd en de context. Bij kinderen is geïsoleerde primaire nachtelijke enuresis zeer vaak multifactorieel; bij volwassenen duidt het vaker op een onderliggende aandoening.
Bijkinderen zijn de meest voorkomende oorzaken onder meer: een vertraagde rijping van de blaascontrole, nachtelijke polyurie (overmatige urineproductie ’s nachts als gevolg van onvoldoende afscheiding van het antidiuretisch hormoon), verminderde blaascapaciteit, zeer diepe slaap met moeite om wakker te worden bij prikkels van de blaas. Genetische factoren spelen een belangrijke rol: de aanwezigheid van een familiegeschiedenis verhoogt het risico aanzienlijk, volgens verschillende studies die door de HAS worden aangehaald. Bijvolwassenen zijn de mogelijke oorzaken gevarieerder: neurologische aandoeningen (multiple sclerose, restverschijnselen van een beroerte, diabetische neuropathieën), urineweginfecties, insulineafhankelijke of niet-insulineafhankelijke diabetes, goedaardige prostaathypertrofie bij mannen, slaapstoornissen (met name obstructieve apneu), ernstige psychologische stress, bepaalde medicijnen. Elk geval van enuresie bij volwassenen of secundaire enuresie bij kinderen moet grondig medisch worden onderzocht.
De diagnose van enuresis is voornamelijk gebaseerd op een gestructureerde klinische aanpak. Aanvullende onderzoeken worden bepaald door de context en de initiële richting van het onderzoek.
De eerste beoordeling omvat een gedetailleerde medische anamnese: leeftijd bij het begin, frequentie van de episodes, duur, familiale voorgeschiedenis van enuresie, zindelijkheidstraining, medische voorgeschiedenis, medicijngebruik, psychologische gevolgen. Het bijhouden van een plasdagboek gedurende enkele weken (urinevolumes overdag, aantal en tijdstip van nachtelijke episodes, vochtinname) levert waardevolle informatie op. Bijhet klinisch onderzoek wordt gekeken naar eventuele neurologische, blaas- of nierafwijkingen. Aanvullende onderzoeken worden bepaald op basis van het klinische beeld: urineonderzoek (standaard urinestrips, urinekwantitatief onderzoek bij vermoeden van infectie), nuchtere bloedglucose en glycosurie om diabetes op te sporen, serumcreatinine bij vermoeden van nierziekte, echografie van de urinewegen bij bepaalde indicaties. Afhankelijk van de situatie kan een consult bij een uroloog of een kinderuroloog worden voorgesteld. De differentiële diagnose meturine-incontinentie (met name overdag of bij inspanning) is belangrijk om de behandeling te sturen.
De behandeling van enuresis is gebaseerd op een stapsgewijze aanpak, variërend van gedragsmaatregelen tot medicamenteuze behandelingen, afhankelijk van de ernst, de leeftijd en de invloed op de kwaliteit van leven.
Volgens de HAS vormen educatieve en gedragstherapeutische maatregelen de eerste stap in de behandeling bij kinderen. Deze omvatten: op het kind afgestemde uitleg om het van schuldgevoelens te bevrijden, gematigde beperking van de vochtinname in de uren voor het slapengaan (zonder ontbering), systematische lediging van de blaas bij het slapengaan, een kalender van droge nachten waarbij vooruitgang wordt beloond, en welwillende begeleiding door de ouders.Het bedplasalarm (een systeem dat afgaat bij de eerste druppel urine) wordt aanbevolen bij gemotiveerde kinderen ouder dan 7 jaar, met een bewezen effectiviteit bij gebruik gedurende meerdere weken tot maanden. Medicamenteuze behandelingen worden door een arts voorgeschreven als de voorgaande maatregelen niet aanslaan: desmopressine (een analoog van het antidiuretisch hormoon, in tabletten of gevriesdroogde vorm), dat de nachtelijke urineproductie vermindert, oxybutynine of andere anticholinergica bij aangetoonde blaasoveractiviteit. Bij volwassenen richt de behandeling zich in de eerste plaats op de vastgestelde onderliggende oorzaak. Het voorschrijven van medicatie is uitsluitend voorbehouden aan de arts na medische beoordeling.
Bedplassen is niet altijd te voorkomen, met name in de primaire vormen die verband houden met de neurologische rijping. Enkele eenvoudige maatregelen kunnen echter een goede plashygiëne bevorderen en bepaalde verergerende factoren beperken.
Er worden verschillende gewoontes aanbevolen voor kinderen die zindelijk worden. Moedig regelmatig plassen gedurende de dag aan (om de 2 tot 3 uur, zonder te wachten tot het dringend is), waarbij de blaas volledig wordt geleegd. Beperk de vochtinname redelijk in de twee tot drie uur voor het slapengaan, zonder het kind te veel te beperken (het kind moet overdag normaal drinken). Zorg voor een vaste bedtijdroutine waarbij het kind vlak voor het slapengaan nog even naar het toilet gaat. Beperk het drinken van stimulerende of cafeïnerijke dranken (cola-achtige frisdranken, ijsthee). Bij volwassenen moeten beïnvloedbare risicofactoren snel worden geïdentificeerd en behandeld: diabetes onder controle brengen, een urineweginfectie behandelen, een vergrote prostaat aanpakken, stress beheersen. Voor algemene ondersteuning van het urineercomfort biedt het apotheekassortiment aanvullende producten, zonder dat deze een medische behandeling vervangen.
Het onderscheid tussen de nachtelijke en de overdagvorm van enuresis is bepalend voor de behandeling. De oorzaken, mechanismen en behandelingen verschillen aanzienlijk.
Nachtelijke enuresis (soms aangeduid als NE, afkorting van Nocturnal Enuresis) is de meest voorkomende vorm, vooral bij kinderen. Het gaat hierbij om onvrijwillig plassen tijdens de slaap en deze vorm vertegenwoordigt vrijwel alle gevallen van enuresis bij kinderen. Het houdt meestal verband met een vertraging in de rijping, nachtelijke polyurie of een geringe blaascapaciteit.Overdagse enuresis (of overdagse incontinentie) treedt op tijdens de wakkere uren en komt bij een minderheid van de kinderen voor. Het kan wijzen op: urine-urgentie en blaasinstabiliteit (de meest voorkomende oorzaak bij kinderen), overloopplas (de blaas loopt niet volledig leeg), postmictie-urinaire disfunctie, anatomische afwijkingen (met name een ectopische urineleider bij meisjes), gedrags- of psychologische stoornissen. Overdag plassen vereist vaak een grondiger urologisch onderzoek (echografie vóór en na het plassen, soms urodynamisch onderzoek bij oudere kinderen). De differentiële diagnose met een urineweginfectie is essentieel.
In bepaalde situaties kanenuresie inderdaad wijzen op een onderliggende aandoening die een gerichte medische onderzoeksaanpak rechtvaardigt. Het onderscheid tussen geïsoleerde enuresie en symptomatische enuresie is essentieel.
Bijkinderen komt geïsoleerde primaire nachtelijke enuresie meestal voor als gevolg van een vertraging in de rijping en maakt dit deel uit van de normale ontwikkeling. Het optreden van secundaire enuresie moet daarentegen aanleiding geven tot bezorgdheid en leiden tot een medisch onderzoek: dit kan wijzen op een urineweginfectie, anatomische afwijkingen aan de urinewegen, recent ontdekte diabetes (polyurie in combinatie met polydipsie), een slaapstoornis zoals obstructieve slaapapneu, of psycho-emotionele stoornissen (angst, depressie, traumatische gebeurtenis). Bijvolwassenen is enuresis zelden onschuldig en moet er een consult worden aangevraagd: het kan wijzen op een progressieve neurologische aandoening (multiple sclerose, diabetische neuropathie), slecht gereguleerde diabetes, goedaardige prostaathypertrofie met chronische retentie, een chronische urineweginfectie of bepaalde prostaat- of blaasaandoeningen. Elke nieuwe of ongebruikelijke vorm van enuresie bij volwassenen is aanleiding voor een spoedig medisch consult voor een passend onderzoek.
Verschillende risicofactoren verhogen de kans op bedplassen. Door deze te identificeren kan gericht worden toegezien en kan een passende behandeling worden gegeven.
De belangrijkste risicofactoren bij kinderen zijn onder meer: een familiegeschiedenis van bedplassen (het risico is 5 tot 7 keer zo groot als een van de ouders op latere leeftijd last had van bedplassen, en nog groter als beide ouders dit hadden), mannelijk geslacht (jongens hebben er ongeveer twee keer zo vaak last van als meisjes), aandachtstekortstoornis met of zonder hyperactiviteit (ADHD), waarvan is aangetoond dat deze samen met bedplassen voorkomt, slaapstoornissen (met name obstructieve slaapapneu), stressvolle periodes of ingrijpende veranderingen in het leven (verhuizing, de geboorte van een broertje of zusje, scheiding van de ouders, het naar school gaan). Kinderen die te vroeg geboren zijn of een ontwikkelingsachterstand hebben , kunnen ook langer last hebben van bedplassen. Bij volwassenen omvatten de risicofactoren een persoonlijke voorgeschiedenis van late enuresis tijdens de kindertijd, diabetes, bepaalde chronische neurologische aandoeningen, gevorderde leeftijd en, bij mannen, prostaataandoeningen. De aanwezigheid van meerdere factoren betekent niet dat bedplassen onvermijdelijk zal optreden.
Bepaalde niet-medicamenteuze benaderingen kunnen de medische behandeling aanvullen, zonder deze te vervangen. Het nut ervan komt het best tot zijn recht als aanvulling op de beproefde standaardbehandelingen.
Ontspanningstechnieken (sophrologie, meditatie, bewuste ademhalingsoefeningen, op de leeftijd afgestemde yoga) kunnen helpen om stress te verminderen, die bij sommige kinderen en volwassenen wordt aangemerkt als een factor die enuresie veroorzaakt of verergert. Aanpassingen in het voedingspatroon omvatten het verminderen van cafeïnerijke dranken (cola, thee, koffie), die een vochtafdrijvend effect hebben, met name in de tweede helft van de dag. Blaastraining en biofeedback, uitgevoerd door een gespecialiseerde kinesitherapeut, kunnen nuttig zijn bij bepaalde vormen (dagelijkse enuresis, aangetoonde blaashyperactiviteit).Psychologische begeleiding kan gunstig zijn in geval van aanzienlijke emotionele gevolgen of een moeilijke gezinssituatie. Sommige gezinnen kiezen voor complementaire benaderingen (therapeutische hypnose, begeleide pediatrische acupunctuur) waarvan de wetenschappelijke onderbouwing varieert; deze benaderingen moeten altijd worden besproken met de behandelend arts. Geen enkele aanvullende benadering mag ertoe leiden dat wordt afgezien van een medische evaluatie of een standaardbehandeling indien deze is geïndiceerd.
Bedplassen kan aanzienlijke emotionele en sociale gevolgen hebben, met name bij kinderen en adolescenten. Deze gevolgen rechtvaardigen een zorgzame en holistische aanpak.
Er kunnen verschillende aspecten worden beïnvloed. De angst voor verlegenheid leidt er vaak toe dat bepaalde sociale activiteiten worden vermeden: uitnodigingen bij klasgenoten, pyjamafeestjes, schooluitstapjes, zomerkampen, teamsporten met kleedkamers. Dit vermijdingsgedrag kan de mogelijkheden voor sociale ontwikkeling van het kind beperken en een gevoel van isolatie veroorzaken. Een afname van het zelfbeeld komt vaak voor: het kind kan een gevoel van schuld, afwijking of schaamte ontwikkelen, vooral als de familie- of schoolomgeving onvoldoende begrip toont. Bij adolescenten kunnen de gevolgen voor het gevoelsleven en de ontluikende seksualiteit aanzienlijk zijn. Bij volwassenen kan bedplassen belangrijke gevolgen hebben voor de relatie en het beroepsleven.Een welwillende begeleiding is essentieel: het probleem niet overdrijven, benadrukken dat het om een veelvoorkomende medische aandoening gaat en niet om een fout, zelfs kleine vorderingen waarderen en open communicatie aanmoedigen. Het inschakelen van een psycholoog of kinderpsychiater kan nuttig zijn bij aanzienlijke emotionele gevolgen. Patiënten- en gezinsverenigingen (bijvoorbeeld de Franse vereniging voor mensen met bedplassen) bieden aanvullende ondersteuning. Een medisch consult blijft de eerste stap om bedplassen te beoordelen en een passende behandeling voor te stellen.
